logo

ҳуқуқ

ШУУР - БУЗУРГТАРИН МУҚАДДАСОТИ ИНСОН

Заъфи таҷриба
Замони мо  пуртазоду зудтағйирёбанда аст ва дар он пайдо кардани мақому мавқеи устувор ба такомули шуури солим ва дарки манфиатҳои миллӣ ва давлатӣ марбут мебошад.
Мақолаи “Шуури ҷамъиятӣ ва амнияти ҷамъиятӣ” (Шуури муқаррарӣ) -и С. Ятимов,  ки дар рӯзномаи Ҷумҳурият 17 декабри соли 2015 нашр шудааст, аз таҳлилҳои мантиқӣ иборат буда, дар он на танҳо умдатарин проблемаҳо, балки роҳҳои ҳалли онҳо низ пешниҳод гардидаанд. Масъалае, ки мавриди таваҷҷуҳи мо қарор мегирад, на феномени шахсият, балки сохтори шуури инсонҳои аз ҷиҳати маънавӣ сарватманд ва камбизоат мебошад. Аксари инсонҳо идеяи асосии сарватмандӣ ва камбизоатиро дар маънои  дороӣ (пул) мефаҳманд. Аммо моҳияти ҷисм на худи он, балки рӯҳи он мебошад. Чунин фикр воқеияти рӯҳиро идора мекунад.
Гегел дар асари худ “Лексияҳо оид ба фалсафаи таърих” навишта буд: “...Таҷриба ва таърихи башар гувоҳӣ медиҳад, ки халқҳо аз гузашти рӯзгор ҳеҷ гоҳ ҳеҷ чизеро намеомӯхтаанд ва аз рӯи сабақҳои аз он бардошта, амал намекардаанд”. Хатоии аввал аз  заъфи таҷриба ба амал меояд ва такрори хатоҳо, ба назар нагирифтани қонунҳои объективии илман исботшуда нишонаи  ақибмонӣ мебошад. Аз ҳалли муаммоҳо канораҷӯӣ намудан ва моҳияти онҳоро ночиз дидан баробари аз шинохти дунё даст кашидан аст. Бинобар ин, С. Ятимов ба хулосаи ҷиддии фалсафӣ омадааст, ки дар ҳолати  аҳамият надодан ба раванди ташаккули шуури миллӣ рақобатҳои носолими ҷаҳонӣ  миллатҳоро пора-пора месозанд: “Инро (шуури муқаррарӣ - А. С.) ба инобат нагирифтан, аз дараҷаи мувофиқат кардани он ба мақсадҳои таъмини амнияти ҷомеа огоҳ набудан, оқибат бо заволи низоми давлатдорӣ ва худи давлат анҷом хоҳад ёфт”.
Вақте ки таърихро ба хотири ҳамин рӯзу ҳамин лаҳза менависанд, он дар асл ба ҳаёти амалӣ наздик шуда наметавонад. Таърих дар ин замина танҳо аз хотираҳои хушку холӣ иборат шуда мемонад. Дар ҳар як ҳодисаи  манфии имрӯза фаҳмишҳои нодурусти дирӯза қарор доранд. Мақсад аз ташаккул додани  шуури илмӣ - бофтани афсонаҳои таърихӣ не, балки инъикос намудани рӯйдодҳои гуногунранги воқеии таърихи ҷаҳонӣ ва дарк намудани моҳияти замони имрӯз мебошад. Муаллифи мақола дуруст зикр мекунад, ки ба дунё сирф аз нигоҳи динӣ баҳо додан ва оламро танҳо тавассути эътиқод ва эҳсосот қабул кардани инсонҳо ба қашшоқии фалсафа сабаб мегардад. Вақте ки одамон ба ҳама чиз аз як нуқтаи назар менигаранд, он гоҳ шуури ҷамъиятӣ ба мушкил рӯ ба рӯ мегардад. Ҳангоме ки одамон дар ҷомеа ба дин, илм, санъат ва ҳаёт аз нигоҳи як гурӯҳи ҳамин намояндагон (ё намояндагони дин ё илм) нигоҳ мекунанд, ҳаёт ба ҳамаи одамони дар як давр зиндагикунанда мушкилтар мешавад. Донистани далелҳои таърихӣ зуҳурот аст, аммо фаҳмидани сабаби ҳодисаҳои он моҳият мебошад. Шуур қобилияти зинаҳои дигаршавиро дорад ва муаммоҳои ҳаёт натиҷаи ҳамин дигаргуниҳо мебошанд. Адолат, озодӣ ва ахлоқ ҳамон вақт дар ҳаёти амалӣ дида мешавад, ки инсонҳо идеяҳои онро дошта бошанд. Аз ин рӯ, амалкардҳои экстремизм ва фанатизм маҳсули шуури одии камбизоатона буда, бо дастони шуури мақсадноки идеясозон ба анҷом расонда мешаванд. Дар ин маврид Гегел мегӯяд: “Баъзеҳо гумон мекунанд, ки одам табиатан некхӯ аст, вале одамро табиатан бадхӯ гуфтан, фикри боз ҳам амиқтар мебуд”.

Шуур ва озодӣ
Агар ба сабаби гуруснагӣ ва нодорӣ дар ҷисм моддаҳои ғизодиҳанда набошанд, дар майнаат, дар ҳиссиётат ва дар дилат ҳам барои ахлоқ ғизое нест”. Ҳамин суханҳои баланди Фейербах ифодагари вобаста будани шуури инсон аз тарзи зиндагии ӯст. Аммо ин идея тамоман дар маънои мутлақ дуруст намебарояд. Гуфтан мумкин нест: ҳамаи он халқҳое, ки аз лиҳози иқтисодӣ бузург ҳастанд, дар майнаашон ва ҳиссиёташон ахлоқи ҳамида ва маънавиёти олиро ҷой додаанд. Маҳдудияти фалсафаи классикии Олмон аз ҷумла Гегел ва Нитше дар он аст, ки асоси хушбахтии инсонҳо дар озодии беохири онҳо фаҳмида мешавад. Ин озодӣ барои ҳамаи замонҳо, халқҳо ва ҳолатҳо ба вуҷуд оварда шудааст ва маҳз ба ҳамин хотир дар ҳама гӯшаву канори олам татбиқ гардида, дар натиҷа ҳамин идеяи озодӣ ба бадбахтии умум сабаб мешавад. Гегел маҳз дар масъалаи гузоштани идеяи озодӣ иштибоҳ кард. Чунки ин озодӣ ба таври бояду шояд нигаҳдори мафҳуми бузурги ахлоқ шуда натавонист. Далели ин гуфтаҳо ҳамҷинсгароӣ дар баъзе аз кишварҳои Аврупову Амрикост.
Ба вуҷуд омадани киноклипҳо ва кинофилмҳое, ки бадахлоқиро ба дараҷаи олӣ бардоштаанд низ маҳсули озодии бешуурона мебошад. Аммо дар паси пардаи ин кинофилмҳо гурӯҳҳои мақсаднок барои манфиатҳои ақлнорасашон хизмат мекунанд. Ҳар он чизе, ки аз меъёри ақл мегузарад, ба бадахлоқӣ мубаддал мешавад. Озодие, ки аз меъёри имконияти инсонҳо берун мебарояд, охиран худи онҳоро  ба нафсашон ғулом мекунад.  Вақте шуури одӣ озодиро беохир мефаҳмад,  дар ниҳояти кор ба муноқишаҳо, кашмакашҳо ва ҷангҳои дохиливу берунӣ (оилавӣ) даст мезанад. Чунки инсон дар ин маврид барои расидан ба мақсадҳояш “ба худ ҳама корро иҷозат медиҳад”. Ҳодисаҳои эҳсосотии ҷаҳони имрӯз бешуурона бошад ҳам, вале ҳатман дар роҳи ба амал баровардани мақсади муайяни идеалии пешакӣ тарҳрезишудае аз ҷониби бошуурон мебошад. Нишон додани ин гуна манзараи умумии озодӣ ва шиорҳои “фалсафаи озодӣ” ба мақсади хушбахтии кулли халқиятҳо нестанд. Барои дигаргуншавии ҳаёт инсонҳое амал менамоянд, ки шуур доранд, воқеиятро дарк мекунанд ва мақсадҳои муайяне дар наздашон мегузоранд. Барои онҳо озодӣ ҳадаф, меъёр ва самти муайян дорад. Аммо шуури камбизоат ҳама идеяҳои замони худро кӯр-кӯрона воқеӣ меҳисобад. Дар шуури камбизоат (рушднаёфта) ва дар паси майлу орзуҳо қувваҳои дигари ҳаракатдиҳандае меистанд, ки маҳз онҳоро омӯхтан лозим аст. Ҳамаи инсонҳо аз пайи мақсадҳое мешаванд, ки кайҳо бошуурона фикр карда, ба қолаб даровардаанд. Аммо натиҷаи  хушахлоқӣ ва бадахлоқии ҷомеа маҳсули ваъзияти иҷтимоӣ мебошад. Таҳаввулоти куллӣ дар мисоли замони рушди шуур - бархӯрди тамаддунҳо, комёбиҳои неолиберализм ва неоконсерватизм боз ҳам муаммоҳоро печидатар ва баҳсталабтар мегардонанд. Ва дар ниҳоят, аз таҷрибаҳо бармеояд, ки фикр воқеияти рӯҳиро идора мекунад. Дар кадом зина қарор доштани шуур сатҳи ҳаёти иҷтимоии одамонро муайян мекунад. Аз ҳамин сабаб, назарияҳо сабабгори ҳодисаҳо мегарданд. Тамоман ва ба таври ҳайратовар нафаҳмидани он ки агар мо кӯшиши бахтҷӯии худро қонеъ гардонданӣ бошем, бояд дуруст санҷидани оқибатҳои кирдору рафтори худ ва дигаронро дарк намоем ва дар кадом поя истодани шуури фардиамонро муайян созем. Мо пешгӯӣ карда наметавонем, ки сари роҳи мо дигар “буҳрони шуур” вуҷуд надорад. Аммо гуфтан мумкин аст, ки ҳар як амалкарди бешуурона ба ҳодисаҳои эҳсосотӣ ва боз ба бадбахтии дигари бешуурона сабаб мешавад. Ин қонуни тамоми фалсафаи таърих аст.

Макони муқаддас
Аз ин рӯ, яке аз масъалаҳои олии тамоми ҷомеа, стратегияи шуури сарватмандон ва камбизоатон мебошад. Аз замоне, ки Гегел, Факенхейм, Б. Шефер, Н. Хил ва дигарон ин проблемаҳоро ба миён гузоштанд, гуфтан мумкин аст, фикри иддае аз инсоният оид ба ҳаёт ва сарнавишт тағйир ёфт ва ба пешравиҳои куллӣ сабаб шуд.  Имрӯз беш аз ҳарвақта такон додани шуури иқтисодӣ ва психологии одамон зарур мебошад. Хулосаи С. Ятимов комилан дуруст аст, ки оптимизмро (хушбиниро) талқин менамояд ва пешниҳод мекунад, ки одамон бояд ба ояндаи бузург доштани давлат, Ватан ва фардияташон эътимод кунанд. Имрӯз, дар остонаи ҷаҳишҳои фикрии инсон, мақсаде муҳимтар аз рушд, инкишофи шуур ва ваҳдати мардум вуҷуд надорад. Макони муқаддас ва майдони илму амал ҳеҷ гоҳ холӣ намемонад. Бинобар ин, шуур бузургтарин муқаддасоти инсон эътироф гардидааст.

Аслиддин САЛИМОВ,
устоди Донишкадаи давлатии забонҳои Тоҷикистон ба номи
Сотим Улуғзода


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 14.06.2016    №: 114    Мутолиа карданд: 1900
12.08.2020


ТОҶИКИСТОН. АЗ COVID – 19 БОЗ 39 БЕМОР ШИФО ЁФТ

ВИДЕОКОНФРОНСИ “ОСИЁИ МАРКАЗӢ + ЯПОНИЯ”

ВОХӮРИИ МУҲАММАДЮСУФ ИМОМЗОДА БО МУҲАММАД ЗОҲИР АҒБАР

ҶАМЪБАСТИ ОЗМУНИ ҶУМҲУРИЯВИИ ФОСИЛАВИИ «ТОЗАГӢ – ГАРАВИ САЛОМАТӢ»

ЛИГАИ АВРУПО. ҶУФТҲОИ ДАВРИ НИМНИҲОӢ МАЪЛУМ ГАРДИДАНД

10.08.2020


КОРОНАВИРУС. ШУМОРАИ ШИФОЁФТАГОН БА 6 ҲАЗОРУ 573 КАС РАСИД

ЁРИИ НАВБАТИИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ БА СОКИНОНИ ЭҲТИЁҶМАНДИ БАДАХШОН

САФАРИ МУОВИНИ САРВАЗИРИ МАМЛАКАТ ШИРИН ИСМАТУЛЛОЗОДА БА ШАҲРУ НОҲИЯҲОИ ҶУМҲУРӢ

«СУҒД ТЕКСТАЙЛЗ» ФАЪОЛИЯТАШРО ТАВСЕА МЕБАХШАД

ЛИГАИ ОЛӢ. "ИСТИҚЛОЛ", "ХУҶАНД" ВА "ХАТЛОН" ДАВРИ ДУЮМРО БО ПИРӮЗӢ ОҒОЗ КАРДАНД

БАДАХШОН. АВЛАВИЯТ БА ТАВСЕАИ МАЙДОНИ КИШТ

АГЕНТИИ НАШЪАОВАР. МУСОДИРАИ БЕШ АЗ 1 ТОННА МАВОДИ НАШЪАОВАР ВА МАҲВИ 26 ГУРӮҲИ ҶИНОЯТӢ

07.08.2020


ТОҶИКИСТОН. 6 ҲАЗОРУ 443 БЕМОРИ COVID-19 ШИФО ЁФТ

ВМКБ. ШИНОСОИИ АЗИМ ИБРОҲИМ БО ҶАРАЁНИ КОР ДАР ИНШООТИ ҶАШНӢ

КМИР. НАҚШАИ ТАҚВИМИИ ЧОРАБИНИҲОИ ИНТИХОБОТИ ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОНРО ТАСДИҚ КАРД

ЛИГАИ БОНУВОН. «ХАТЛОН» ҒОЛИБИ МАРҲИЛАИ АВВАЛ

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

06.08.2020


ТОҶИКИСТОН. 6 ҲАЗОРУ 399 ГИРИФТОРИ БЕМОРИИ COVID-19 ШИФО ЁФТ

СУҒД. МАҲСУЛОТИ АРЗОН ЗИНДАГИРО БАРАКАТ МЕБАХШАД

АГЕНТӢ. ШУМОРАИ ХИЗМАТЧИЁНИ ДАВЛАТӢ АЗ ҲИСОБИ ЗАНОН КОҲИШ ЁФТААСТ. ЧАРО?

СЕРИЯ ПРО. МУБОРИЗАИ "СОРО - КОМПАНИЯ" ВА "СИПАР" ШИДДАТ МЕГИРАД

05.08.2020


ТОҶИКИСТОН. 6 ҲАЗОРУ 356 ГИРИФТОРИ БЕМОРИИ COVID – 19 ШИФО ЁФТ

АЗ «АМОНАТБОНК» СИПОСГУЗОРЕМ

ЛИГАИ ОЛӢ. МАРҲИЛАИ ДУЮМ 8 АВГУСТ ОҒОЗ МЕЁБАД

04.08.2020


ТОҶИКИСТОН. 6 ҲАЗОРУ 317 БЕМОРИ COVID – 19 ШИФО ЁФТ

ОМОДАГИҲО ҶИҲАТИ БАРӮЙХАТГИРИИ АҲОЛӢ ВА ФОНДИ МАНЗИЛ ИДОМА ДОРАНД

АГЕНТИИ СОДИРОТ. СОДИРОТИ МАҲСУЛОТИ КИШОВАРЗӢ АФЗУД

83 КОРХОНАИ НАВИ САНОАТӢ МАВРИДИ БАҲРАБАРДОРӢ ҚАРОР ГИРИФТ

ВКД. САТҲИ ҶИНОЯТ КОҲИШ ЁФТ

SARS – CoV – 2. ТАДҚИҚОТИ ОЛИМОН ХАТАРИ НАВИ ОНРО ОШКОР СОХТ

ФАЙЗРЕЗ Ё СЕСАД ХАРБУЗА АЗ ЯК КАФ ЗАМИН

ҶОМИ ТОҶИКИСТОН – 2020. ҶУФТҲОИ ДАВРИ 1/4 - ФИНАЛӢ МУАЙЯН ГАРДИДАНД

03.08.2020


ТОҶИКИСТОН. АЗ КОРОНАВИРУС 83,7 ДАРСАДИ СИРОЯТЁФТАГОН СИҲАТ ШУДАНД

АКАДЕМИЯИ ИДОРАКУНИИ ДАВЛАТӢ ДОНИШҶӮЁНИ ХОРИҶИРО БА ТАҲСИЛ ҶАЛБ КАРДАНИСТ

ҲИСОР. БУНЁДИ ИНШООТИ ҶАШНӢ ИДОМА ДОРАД


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед