logo

маориф

НАВОВАРӢ. НАБОЯД ЗИЁН АЗ СУД БЕШТАР БОШАД!

Бисёр интизор доштем, ки дар нашрҳои минбаъда истилоҳоту мафҳумоти илмӣ дар китобҳои дарсии химияи мактабӣ аз тарафи муаллифону мутахассисони соҳа ба дараҷае беҳтар гашта, ба тартиб оварда мешаванд. Инчунин, мафҳумоту баёнот ва шарҳу эзоҳот бо забони содаву равони тоҷикӣ пешниҳоди хонандагону омӯзгорон мешаванд. Мутаассифона, китобҳои дарсиро бе тағйироту ислоҳот ба нашри навбатӣ медиҳанд. Бояд зикр кард, ки ин навоварию дигаргунсозиҳои истилоҳоти илмӣ  - фаннӣ ва мафҳумоти дурушту душворфаҳм кори омӯзгорро мушкил сохта, мустақилияти истифодабарии китоби дарсиро аз тарафи хонанда барҳам медиҳад. Китоби дарсӣ – ин ягона воситаи алоқаи байни омӯзгору хонанда ва волидон буда, роҳнамои асосӣ дар шоҳроҳи дониш аст.
Мақсад ва зарурияти ин навоварию мураккабсозии истилоҳот ва мафҳумоти химиявӣ ба мо маълум нест. Воқеан, чаро дар китобҳои дигар муаллифон, масалан Л. Солиев чунин навоварию дигаргунсозиҳо мушоҳида намешавад? Китобҳои онҳоро ба осонӣ мутолиа кардан мумкин аст, ҳол он ки онҳо дар сатҳи баланди илмӣ барои донишҷӯёну аспирантҳои донишгоҳҳову донишкадаҳои олӣ навишта шудаанд.
Аз чӣ сабаб ё бо кадом мақсад бошад, ки муаллифон дар саросари китоб аз истилоҳи «пайвастагӣ» ба таври қатъӣ даст кашидаанд. Мо истифодаи ин истилоҳи «пайвастагӣ» - ро ниҳоят ҳатмӣ ва зарур мешуморем. Барои исботу рӯшантар шудани мақсад мисол меоварем: «Мо – омӯзгорон пайваста кӯшиш менамоем, ки хонандагон бо пайваст шудани атомҳои элементҳои химиявӣ мувофиқи валент ва ҳосилшавии бандҳои гуногуни химиявӣ ба вуҷудоии пайвастагиҳои химиявиро азхуд намуда, пайваста кӯшиш намоянд ва фаҳманд, ки сабаби тағйирёбии хосиятҳои гуногуни физикавӣ ва химиявии пайвастагиҳои органикӣ ба афзудани узвҳои атомҳои карбон, пайдоиши бандҳои каратӣ ва гибридшавии онҳо, пай дар пай ивазшавии гурӯҳҳои функсионалӣ ва вобаста ба он пайдоиши қаторҳои нави гомологӣ ва ба сохтори ин пайвастагиҳо алоқаманд аст.
Тавре бармеояд, дар ин ҷумла калимаҳои «пайваст», «пайваста» ва «пайвастагӣ» мавқеъ ва ҷои худро дошта, ҳамзамон нақши худро мебозанд. Аз иваз намудани ҷою мавқеи онҳо маънию мазмун коҳида ва ҷумла дурушту дағал ва бемаънӣ мегардад. Танҳо дар зери мафҳуми «пайвастагӣ» мо моддаи химиявиро дар назар дорем. Охир, барои ҳосилшавии пайвастагӣ бояд пайвастшавӣ ба амал ояд.
Мутаассифона, дар саросари китобҳои дарсии химия ба ҷои ин истилоҳ калимаи «пайваст» омадааст. Дар ин асос таърифоту шарҳдиҳии қаторҳои гомологии моддаҳои органикӣ душворфаҳму ночаспон ба назар мерасанд.
Мисол: «Пайвастҳои органикие, ки дар молекулаашон якчанд гурӯҳи ҳидроксилии ба радикали карбоҳидроген пайваст доранд, спиртҳои бисёратома номида мешаванд». Дар ин ҷумла калимаи «пайваст» ду маротиба такрор шудааст. Ба фикри мо, ба таври хеле одӣ ва маъмул баёни «Пайвастагиҳои органикие, ки дар молекулаашон якчанд гурӯҳи гидроксилӣ ба радикали карбогидрид пайваст аст, спиртҳои бисёратома номида мешаванд», равону фаҳмотар аст. Ин гуна таърифоту шарҳу эзоҳоти мафҳумҳои душворфаҳм, ки бо ранги сиёҳи баланд тасвир гаштаанд, дар китоб хело зиёданд.
Истилоҳу мафҳумоти фаннӣ ҳамеша дигаргун гашта, доимо тағйир меёбанд. Агар дар боби аввал карбогидридҳо ба «карбоҳидридҳо» табдил ёфта бошанд, дар боби 2 онҳо ба «карбоҳидрогенҳо» мубаддал шудаанд. Дар ин боб ва ҳамаи бобҳои оянда «пасванд» - и «ҳидрид» ба «пасванд» - и «ҳидроген» табдил ёфтааст.
Дар боби 10, саҳ. 247 истилоҳи «сахаридҳо» - ро ба ҳоли худ гузошта, онро тарҷума накардаанд. Зеро «сахариҳо», «моносахариҳо» ва ё «дисахариҳо» ба назар хело бемаънию ногувор меафтоданд. Лекин ба шарҳу эзоҳи ин истилоҳот чӣ зарурият пеш омада бошад, ки дар охири ин боб онҳоро боз чун ҳамеша «сахариҳо» ва «дисахариҳо» маънидод намудаанд?
Ба андешаи инҷониб, истилоҳҳои илмӣ – фаннӣ  бояд ягона ва тағйирнаёбанда бошанд. Онҳо на танҳо дар тамоми қисматҳои химия, балки дар дигар фанҳо – биология, физика ва умуман, дар тамоми фанҳои табиатшиносӣ ва дигар соҳаҳо ягонагию тағйирнаёбандагии худро нигоҳ доранд. Тарҷума ё тағйирдиҳии истилоҳоти илмӣ – фаннӣ хонандаро ба иштибоҳ андохта, кори омӯзгорро мушкил месозад. Шарҳу эзоҳи истилоҳот ба забони модарӣ зарур аст, лекин набояд мо онҳоро дигаргун намуда, таҳриф бикунем. Аксарияти истилоҳоти илмӣ – фаннӣ пайдоиши таърихию умумиҷаҳонӣ доранд. Бинобар ин, онҳо ба тарҷумаю дигаргунсозӣ эҳтиёҷ надоранд.
Дар охири ҳар як боб рӯйхати баъзе истилоҳоти нав дода шудааст. Лекин қисман ин истилоҳот сохтаву такроршавии мафҳумоти матнӣ бошад, қисме аз онҳо нофаҳмову бемавқеъ ва бемаънӣ мебошанд. Масалан, истилоҳоти «собунонӣ», «вулқониш», «изомериш», «дисахариҳо» ё «дурагашавӣ» - ҳо истилоҳи нави нофаҳмову баҳсталаб аст. Истилоҳи «собунпазӣ» ба монанди «дурагашавӣ» дорои мафҳуми маҷозию оммавӣ буда, мафҳумоти мантиқӣ – илмӣ надоранд. Лекин дар хусуси «собунонӣ» - ю «вулқониш» ва ё «изомериш» - у «поликонденонӣ» чизе гуфта наметавонем, зеро ин истилоҳсозии нав барои мо нофаҳмост.
Абдусаттор САЛОМОВ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 19.04.2017    №: 80    Мутолиа карданд: 710

24.05.2018


Симои сиёсӣ ва фарҳангии Пешвои миллат

Мулоқоти Шукурҷон Зуҳуров бо Алекен Еминбахэ

Вохӯрии ҳайати вазоратҳои корҳои дохилии Тоҷикистону Ӯзбекистон

Рӯнамоии иқтидори сайёҳии кишвар дар Боку

ҶАЙҲУН. ПИЁЗ ЗИЁДУ ХАРИДОР КАМ

Ҷаҳон дар як сатр

СҲШ: таваҷҷуҳи вижа ба таъмини амнияти лоиҳаҳои байналмилалии стратегӣ

Ширкати 15 ҳазор меҳмон дар ҳамоиши иқтисодии Петербург

Макрон бо умеде ба Санкт-Петербург меояд, ки «Русияро ба Аврупо орад»

Дар Ҳилманд 15 нафарро аз асорати «Толибон» озод карданд

Қазоқистон гандуми бисёрсола парвариш кардан мехоҳад

23.05.2018


Ҷаласаи Шӯрои сарони ҳукуматҳои ИДМ баргузор мегардад

Вохӯрии Абдураҳим Қаҳҳоров бо Чжао Кэчжи

Тоҷикистон дар ҳифзи нигаҳдории гуногунии биологӣ саҳми назаррас дорад

Ҷаҳон дар як сатр

Рашид Олимов: «Масоили амниятӣ таваҷҷуҳи бештар мехоҳад»

Дар Олмон ба хотимабахшии «давраи яхбандӣ» дар муносибат бо Русия даъват намуданд

Аморат низоми раводидро барои сармоягузорону мутахассисони баландпоя сабук кард

Қазоқистон: имтиёзҳои қарзи манзил барои омӯзгорон ва табибон

Қирғизистон барои иштирок дар лоиҳаи «Digital CASA» беш аз 3 миллиард рубл мегирад

21.05.2018


Ҷаҳон дар як сатр

Пекин ҷонибдори бунёди тамаддуни экологист

Маҳви 65 ҳазор ҷангӣ дар Сурия

Вашингтон барои мубориза алайҳи терроризм қариб $3 триллион харҷ кардааст

Иттиҳоди Аврупо ба ИМА роҳи пешгирии боҷро нишон дод

Мансабдорони Қазоқистон аз ҳаққи узвият дар созмонҳои динӣ маҳрум мешаванд

18.05.2018


Ҷаласа таҳти роҳбарии муовини Сарвазири мамлакат

Брифинги матбуотӣ оид ба натиҷаҳои Конфронси байналмилалии Душанбе

Ифтитоҳи Маркази таҳсилот, илм ва фарҳанги Беларус

17.05.2018


Баррасии масоили соҳибкорӣ

Вохӯрии Исматулло Насредин бо Эндрю Гилмор

Чорабиниҳо бахшида ба Рӯзи ҷавонон

Туризм аз бахшҳои асосии иқтисоди миллӣ

ОРОИШГАРИ ШАҲРИ КӮЛОБ


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед