logo

фарҳанг

УМРИ ДУБОРА

Дар таърихи пешрафту тараққиёти фарҳангу адабиёти миллати тоҷик дар асри ХХ устод Садриддин Айнӣ аввалин шахсест, ки бо асарҳои хеш хазинаи адабиётро ғанӣ гардондааст. Тавлиди адабиёти нави тоҷик, алалхусус ташаккули забони адабии муосир ба номи ӯ сахт вобаста мебошад.

Вақте ба осори безаволи устод рӯ меорем, майли адиби донишмандро ба як нукта бештар пай бурдан мушкил нест. Ин ҳам бошад, саъю кӯшиш ва муборизаҳои хастагинопазир ва ҷасуронаи вай барои баёни воқеият, дифоъ ва таблиғи фарҳангу забони миллати тоҷик, тозагии забон, соданависӣ, оммафаҳм кардани забони илму адабиёт ва матбуот, шарҳу тавзеҳи луғатҳо, такмили забон муваффақона буданд.
Дар ҳар давру замон баҳс атрофи масъалаи забон, такомулу рушди он гарм боқӣ мемонад. Дар авоили асри ХХ масъалаи забони тоҷикӣ чун тақдири миллати тоҷик хеле ҳассос ва баҳсбарангез буд. Дар ин давра як гурӯҳ душманоне пайдо шуданд, ки мавҷудияти миллати тоҷик ва забону адабиёти онро инкор мекарданд.
Ӯ ба муқобили ин ҷараёни носолими пантуркизм бархоста, мақолаҳои зиёди илмӣ навишт ва китоби «Намунаи адабиёти тоҷик» - ро соли 1926 иншо намуд. Устод дар ин асар исбот кард, ки тоҷикон мардуми таҳҷоии ҳамин сарзамин (Мовароуннаҳру Хуросон) буда, забону фарҳанг ва адабиёти қадима доранд. Дар ин асар намунаҳои зиёде аз эҷодиёти адибони пешин ва ҳамзамононаш оварда, исбот менамояд, ки чароғи илму адабро кайҳо дар ин сарзамин устод Рӯдакӣ, Кисоии Марвазӣ, Абуҳафси Суғдӣ ва дигар адибон фурӯзон карда буданд. Яъне, дар асоси факту далелҳои эътимодбахш таърихи куҳан, фарҳангу адабиёти ғанӣ доштани тоҷиконро собит менамояд.
Ҳамин тавр, Садриддин Айнӣ пешвоии аҳли илму адаби тоҷикро бар дӯши худ гирифта, барои пойдории забону миллат мубориза бурда, дар ин масъала аз ягон мушкиливу монеа наҳаросидааст.
Дар он даврони тақдирсоз устод Айнӣ бо мақолаҳо ва баромадҳо аз миллату забони тоҷикӣ ҳимоят намудааст. Барои исботи ин гуфтаҳо руҷӯъ ба мақолаҳои устод «Масъалаи маориф ва китоб» (соли 1921), «Қавми тоҷик ва рӯзнома» (соли 1924), «Дар атрофи забони форсӣ ва тоҷикӣ» (1928), «Забони тоҷикӣ» (соли 1928) кифоят мекунад, то дарк намоем, ки ӯ барои дифоъ ва рушду нумӯи забони адабии оммафаҳми тоҷикӣ чӣ заҳматҳо кашидааст. Чунончи устод бо далелу бурҳон исбот менамояд, ки барои такомули як забони умумимиллӣ бояд «вазифаи аввалини мо равшан кардани фикри авоми тоҷик, паҳн кардани илм ва дониш дар байни оммаи тоҷик ва оммагӣ кардани инқилоби маданӣ дар байни тоҷикон аст».
Устод Айнӣ дар мақолаи «Дар атрофи забони форсӣ ва тоҷикӣ» бо далелҳои илман асоснок собит менамояд, ки забони гуфтугӯии тоҷикон аз ҷиҳати луғат ва дигар хосиятҳо забони «Шоҳнома» - ро ба ёд меорад. Ин даъвои худро бо иқтибос аз китоби шарқшиноси маҷорӣ Ҳерман Вамберӣ «Таърихи Бухоро ё худ Мовароуннаҳр» тақвият медиҳад: «Шеваи ҳозираи форсии Осиёи Миёна аз ҷиҳати луғат ва аъроб ба ҳамаи шеваҳои дигар дида хосиятҳои форсии қадимро бештар нигоҳ доштааст. Агарчи форсиёни Осиёи Миёна аз бисёр асрҳо боз ҳамеша дар миёнаи туркон бошанд ҳам, содагии забонро нигоҳдорӣ кардаанд. Лаҳҷаи форсии Осиёи Миёна, ки бо вай тоҷикон гап мезананд, то имрӯз аз тарафи донишмандони забони форсӣ тафтиш нашудааст. Дар ин лаҳҷа аз ҷиҳати луғат ва аз ҷиҳати аъроб бисёр хосиятҳо ҳастанд, ки услуби Фирдавсиро ба ёд меоранд». Ин андешаҳо саду панҷоҳ сол қабл гуфта шуда бошанд ҳам, аммо то кунун аҳамияти худро гум накардаанд.
Устод Айнӣ дар мақолаҳояш барои исботи фикраш аз адабиётҳои гуногун, аз ҷумла асарҳои забоншиносӣ, мисолҳои мушаххасро иқтибос оварда, намунаҳои айни замон мавриди истеъмол будаи калимаву ибора ва таъбирҳои дар музофотҳои гуногуни тоҷикнишин мавриди истифодаро нишон медиҳад. Ба нависандагону рӯзноманигорон доир ба ҳунари нависандагӣ ва роҳу усулҳои он дастурҳои судманд медиҳад. Ба қавли ӯ «забони авоми тоҷик забонест, ки вайро оммаи тоҷик фаҳмад, дар ҷумлабандӣ, дар ташбеҳҳо, дар киноя ва истиораҳо, дар зарбулмасалҳо ва дар дигар бобатҳо хусусият ва рӯҳи забони тоҷик риоя карда шуда бошад».
Ҳамаи ин ақидаҳои устод Айнӣ заҳмату талоши ватандӯстона ва муҳаббат ба миллату забон, фарҳанги пурғановати тоҷикро нишон медиҳанд ва барои ояндаи дурахшони илму фарҳанг нигаронда шудаанд. Ба ҳамин тариқ, устод муддати тӯлонӣ ранҷ кашида, аз нахли куҳан боғи зебое орост, ки имрӯз пажӯҳишгарон аз гулҳои муаттараш баҳра гирифта, асар меофаранд. Худи устод ин маъниро ба тариқи зайл баён кардааст:
Ин боғ зи нахли куҳан оростаам
В-он нахл ба теғи хома пиростаам.
Сайронгаҳе зиёда кардам ба шумо,
Ҳарчанд зи умри худ басе костаам.

Мақолаҳои ӯ доир ба масъалаҳои мубрами забоншиносӣ дар роҳи оммафаҳм кунондани забони адабии тоҷик ва инкишофи он нақши муҳим бозидаанд. Осори адабию илмии устод Айнӣ дар «Куллиёт» - и  15 - ҷилда гирдоварӣ шудаанд. Дар бобати нашри осори гузаштагон ва тарҷумаву таҳрири асарҳои тарҷумавии нависандагони халқҳои бародар низ фаъолона ширкат доштааст.
Мегӯянд, ки дар як маҳфил шахсе аллома Бобоҷон Ғафуровро шодбош гуфт ва таъкид кард, ки чун Ғафуров ба унвони сарвари Тоҷикистон (солҳои 1946 - 1956) ва донишманди забардасте барои миллат хидматҳои бузург кардааст, бахусус пас аз чоп шудани китоби «Тоҷикон», месазад, ки ӯро падари миллат бигӯем. Аллома  сухани ӯро бурида гуфт: «Камина падари миллат нестам, фарзанди миллат ҳастам, ки мехоҳам хидмат кунам. Падари миллат устод Айнӣ буд, ки барои умри дубора ёфтани тоҷикон бештар аз ҳар касе мубориза кардааст ва ба ғалаба расидааст».
Шаҳбоз АБРОР, «Ҷумҳурият»


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 09.08.2017    №: 167    Мутолиа карданд: 193

14.12.2017


Мулоқоти Қоҳир Расулзода ва Биналӣ Йилдирим

Рушду равнақи ҳамкориҳои Тоҷикистону Туркманистон

Ибодулло Машраб – барандаи Ҷоизаи «Ситораи Иттиҳод»

Дар Ёвон коргоҳи меваю сабзавот ба истифода дода шуд

Бунёди боғи интенсивӣ дар Тоҷикобод

Ҷаҳон дар як сатр

Зангҳои бардурӯғ

ИМА маблағгузории СММ – ро 250 миллион доллар кам карданист

Фаронса истифодаи телефонҳои мобилиро дар мактабҳо манъ менамояд

Бори нахуст дар эстафетаи олимпӣ робот иштирок намуд

Варзиш

11.12.2017


Баррасии масоили ҳифзи амнияти иттилоотӣ

Вохӯрии Музаффар Ҳусейнзода ва Дан Некулаеску

Инноватсия ва шарикӣ барои ноил гаштан ба Ҳадафҳои рушди устувор

Баргузории форуми «Роҳ ба сӯи иқтисодиёти ғайринақдӣ»

Ҷаҳон дар як сатр

«Сафирони забони русӣ» ба Тоҷикистон омаданд

Дар Осло Ҷоизаи сулҳи Нобел супурда шуд

Сарвазири Ироқ: «Ҷанг алайҳи «ДИ» анҷом ёфт»

СММ: «Ҳаҷми ҷаҳонии порагирӣ 1 триллион долларро ташкил медиҳад»

Фарбеҳтарин зани дунё 400 кило вазн партофт

08.12.2017


Ҷаҳон дар як сатр

Дар Швейтсария президенти нав интихоб намуданд

Ҷангиёни «Давлати исломӣ» ба киберфазо мегузаранд

Хисорот аз сӯхтори ҷангали Калифорния аз 9 миллиард доллар гузашт

Шикояти соҳибкорон аз мақомоти Қазоқистон кам мешавад

«Наҷотбахши дунё»-ро дар Абу - Дабӣ намоиш медиҳанд

Даҳ кишваре, ки арзонтарин қарзи манзил доранд

07.12.2017


Вохӯрии Шамсиддин Орумбекзода ва Криста Пиккат

Масоили густариши ҳамкориҳо дар соҳаи тиб матраҳ гардид

Маросими супурдани эътимоднома

Баррасии таҳкими равобити соҳибкорони Тоҷикистону Қатар

Бунёди қасри фарҳанг дар ноҳияи Шамсиддин Шоҳин

Ҷаҳон дар як сатр


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед