logo

иҷтимоиёт

ПИРЯХҲО. НИГОҲИ ДИГАР

Бо супориши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои назорату пажӯҳиши вазъи пиряхҳо ва дигар сарчашмаҳои обӣ дар назди Академияи илмҳо Маркази омӯзиши пиряхҳо таъсис ёфт.
Пиряхҳо ва экосистемаҳои кӯҳӣ дороии бузурги кишвари мо буда, барои минтақа аҳамияти хосса доранд. Абдулҳамид Қаюмов, профессори Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экологияи Академияи илмҳо, дар суҳбат бо хабарнигори рӯзнома вобаста ба масъалаҳои мавриди назар андешаҳояшро чунин иброз дошт:
- Пиряхҳо ва доманаи барфҳои мавсимии кӯҳҳои Помир сарчашмаи асосии захираҳои обу энергияи Тоҷикистон ва кишварҳои ҳамсоя мебошанд. Аммо, мусаллам аст, ки гармшави давомнок ба масоҳат ва ҳаҷми пиряхҳо таъсири манфӣ расонда, шумораи онҳоро коҳиш медиҳад. Ҳатто камтарин тағйироти ҳарорати тобистона (ба андозаи 0,5 - 10С) метавонад дар хати барфтӯдаҳои баланд дигаргунии зиёде ворид кунад.
Масоҳату ғафсии пиряхҳо нишондиҳандаи возеҳи таъсири тағйирёбии иқлим мебошад. Лекин бояд донист, ки коҳиши танҳо сатҳи поёнии пиряхҳо нишондиҳандаи ниҳоии деградатсияи онҳо нест, чунки масоҳати яхҳои қисмати болоӣ метавонад дар ҳоли афзоиш бошад.
Пиряхҳои дараҷаи танвири шимолӣ ба гармшавӣ бештар устуворанд. Масалан, пиряхи аз ҳама калонтарини Тоҷикистон – Федченко аз аввали асри ХХ (1928) як километр ақиб рафта, аз назари масоҳат 0,5 дарсад ва дарозӣ 1,5 дарсад тағйир кардааст.
Ҳамзамон, пиряхҳое, ки дар поинтар ҷойгиранд ва дорои ҳаҷми хурдтаранд, аз таъсири гармӣ бештар об шуда, миқдори онҳо коҳиш ёфтааст. Мисол, пиряхи Зарафшон аз соли 1927 то 2010 қариб 2,5 километр  даҳ дарсади дарозӣ ақиб рафт. Пиряхи хурди Диҳандара,  (болооби  дарёи Қаратоғ), ки масоҳаташ як километри мураббаъ буд аз байн рафтааст.
Сарвари давлат дар Паёми худ омӯзишҳои аз ҷиҳати илмӣ асоснок ва мониторинги доимии пиряхҳоро махсусан таъкид намуданд. Мутаассифона, то имрӯз дар Тоҷикистон кадастри пиряхҳо тартиб дода нашудааст, ҳарчанд ки пажӯҳишҳои ғайримунтазами саҳроӣ ва фосилавӣ анҷом пазируфтанд. Бо назардошти иттилооти мавҷуда, деградатсияи пӯшиши пиряхҳо аз нимаи дувуми асри ХХ то имрӯз бист дарсад: аз ҳисоби об шудан ва аз байн рафтани пиряхҳои хурд ба вуҷуд омад. Мувофиқи маълумоти умумӣ, суръати миёнаи солонаи  деградатсияи пиряхҳо 0,5 - 0,8 дарсад дар ҳар сол аст.
 Барӯйхатгирии пиряхҳои Помир ва Ҳисору Олой аз тарафи Институти илмӣ - тадқиқотии гидрометерологии осиёимиёнагӣ ба ҳолати то соли 1980 рост меояд. Аз рӯи арзёбиҳои пешакӣ, айни ҳол (то соли 2013) пиряхҳо тақрибан масоҳати 7 ҳазор километри мураббаъ ва ё 5 дарсади ҳудуди кишварро ташкил медиҳанд.
Оид ба иҷрои супориши Сарвари давлат олимони Институти об, гидроэнергетика ва экология аллакай ба кор шурӯъ кардаанд ва бовар аст, ки шумора, шакл, ҳаҷм ва дигар вижагиҳои пиряхҳои кишвар дар асоси технологияи муосир аз нав омӯхта, дақиқ карда мешаванд.
Арзёбии талафоти ҳаҷми  пиряхҳо масъалаи бисёр мураккаби норасоии иттилоот ва тахминӣ будани ҳисобҳо мебошад. Дар нимаи асри ХХ ҳаҷми пиряхҳо дар ҳавзаи дарёҳои Вахш ва Панҷ бештар аз 400 километри мураббаъ муайян гардида буд. То соли 2050 дар ҳолати гармшавии ҳарорат то 20С (бидуни тағйирот дар шакл ва миқдори боришот) ҳаҷми ях дар болооби Амударё метавонад то нисф коҳиш ёбад. Аз рӯи баъзе моделҳо воқеан ҳам, гармшавӣ метавонад то 20С расад. Суръати обшавии пиряхҳо дар ҳавзаи дарёҳои Вахш, Панҷ ва Зарафшон боиси ғуншавии об гардида, минбаъд дар оянда захираҳоро кам мекунад ва тағйироти номусоиди реҷаи гидрологии дарёҳо ба вуҷуд меояд. Аз ин рӯ, масъалаи мазкур на танҳо дар сатҳи Тоҷикистон, балки минтақа ва ҷаҳон аҳамияти хосса касб менамояд. Гузариш ба дастгоҳҳои иттилооти рақамӣ ва дастрасӣ ба сифати олии аксҳои кайҳонӣ ба васеъ шудани доираи таҳқиқот доир ба пиряхҳо мусоидат хоҳад кард. Тағийрёбии иқлимро қариб, ки ҳамаи олимон эътироф мекунанд ва ин ҳолати воқеӣ аст, лекин тағйирёбӣ, хусусиятҳои минтақавӣ ва таъсири ин равандро ба кишварҳои аз ҷиҳати потенсиали мутобиқаташон гуногун омӯхта, онро аз ҷиҳати илмӣ ба манфиатҳои миллии худ ҳамоҳанг сохтан вазифаи асосии мост. Дар ин раванд мо бояд ҳамкориро дар сатҳи минтақа ва ҷаҳон ба роҳ монем.
Пиряхҳо баъзан дар минтақаҳои кӯҳистон харобиҳои зиёдеро ба монанди селу обхезиҳо ба вуҷуд меоранд. Дар Тоҷикистон зиёда аз 100 пиряхи «ҳаракаткунанда» мавҷуд аст. Масалан, пиряхи Хирсон гоҳ - гоҳ лағзишҳои босуръат дорад ва метавонад садди роҳи дарёҳо шуда, хатари соҳилро рахна кардани об ва обхезиҳоро ба вуҷуд оварад.
Аз ҷониби дигар, пиряхҳо ба ҷуз аз сарчашмаи об будан, инчунин, як навъ «кондитсионер» ва махзани табиат ҳам ҳастанд. Зеро сардии онҳо дар чор фасл ба мувозинати иқлим ёрӣ мерасонад.
Масалан, дар Антарктида олимон пиряхро зиёда аз 3000 метр парма карда, аз рӯи он омӯзиши иқлими заминро дар давоми миллионҳо сол муайян намуданд. Инчунин, дар таркиби пиряхҳо наботот ва ҷисмҳои зиндаи асрҳои пеш аз мелодро ёфтаанд ва аз ин лиҳоз, пиряхҳоро  осорхонаҳои нодири табиат мегӯянд.
Айни ҳол бо назардошти муҳимоти масъала, аз ҷумла барои  омӯзиши давриву мавсимии пиряхҳо мутахассисон ва ҷавонони фидоиро интизорем. Чунки то дар канори пиряхҳо хайма задаву аз торикиву сардӣ наҳаросида, вижагиҳои онро наомӯзем, хулосаву натиҷаҳо мукаммал намешаванд.
Бузургмеҳри БАҲОДУР, «Ҷумҳурият»


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 15.02.2018    №: 35    Мутолиа карданд: 502

18.03.2019


ГРАНД СЛЕМИ ЕКАТЕРИНБУРГ. Беҳрӯз мақоми сеюмро гирифт

Tesla дар Қазоқистон нуқтаҳои нерудиҳӣ месозад

Аз фурӯравии биноҳо дар Чин 10 нафар ҷон бохт

Иттиҳоди иқтисодии АвруОсиё дар фикри бунёди биржаи меҳнат шуд

Сиёсатмадори олмонӣ лағви таҳримоти зиддирусиро зарур мешуморад

Ҷаҳон дар як сатр

13.03.2019


Парвиз Давлатзода бо Чэн Гуопин вохӯрд

Имконияти таҳсил дар ДДУК тавсеа меёбад

Маҷмааи меъмории рамзи «Истиқлолият ва Озодӣ» интихоб гардид

06.03.2019


Назорати фаъолияти ширкатҳои букмекирӣ пурзӯр мешавад

Бунёди маҷмааи корхонаҳои нассоҷӣ дар назар аст

Форуми якуми иттилоотонии ҷомеаи шаҳрвандӣ баргузор мегардад

ҶОМИ "ФФТ" "Истиқлол" бори панҷум онро соҳиб шуд

Варзишгарони тоҷик 5 медал ба даст оварданд

Ҷаҳон дар як сатр

Нилуфар Рофиева дар озмуни нозанинҳои Россия ғолиб омад

Лондон муносибаташро бо Москва ба эътидол овардан мехоҳад

Покистон ба гуфтушунид бо Ҳиндустон шурӯъ мекунад

Андешаи Лукашенко оид ба яхи обнашудаи муносибот бо Иттиҳоди Аврупо

Соли 2019 ду ҷоизаи Нобел дар соҳаи адабиёт супурда мешавад

05.03.2019


СУҒД. Авлавият ба кишти картошка

04.03.2019


Хуҷанд ба даҳгонаи шаҳрҳои беҳтарини сайёҳӣ ворид гардид

Сертификати армуғони сайёҳӣ таъсис ёфт

ҶОМИ "ФФТ". "Истиқлол" ва "Кӯктош" дар финал

Осиёи Марказӣ. Камтарин теъдоди маҳбусон дар Тоҷикистон аст

Москва ва Вашингтон нархи раводидро арзон карданд

Қазоқистон ба воридоти меваю сабзавоти Қирғизистон роҳ мекушояд

Лавров: «Вазъият дар Сурия ба эътидол омад»

Ҳалокати 29 нафар аз обхезӣ дар ҷануби Афғонистон

Ҷаҳон дар як сатр

01.03.2019


ФУТБОЛ. «Хуҷанд» бо «Аҳал» мубориза мебарад

Бори нахуст дар таърих якбора ду зан ба кайҳони кушод мебароянд

Пекин дар фикри эъмори Девори бузурги чинӣ шуд

Испания солимтарин кишвари дунё эътироф гардид


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед