logo

фарҳанг

ДАСТОНИ ДАР ЗАР ТАР

Аз бахши китобҳои  нодири Китобхонаи миллӣ ба рисолаи «Нақшу нигори тоҷикони кӯҳманзари болооби Амударё ва қирғизҳои Помир» даст ёфтам, ки маҳсули пажӯҳиши мардумшинос М. Андреев буд. Китоби хурдҳаҷм бо арзиши бузург, соли 1928 бо теъдоди 600 нусха дар шаҳри Тошканд нашр шудааст. Арзиши таҳқиқро соядасти муаллиф бо хати зебо ва хонои насх меафзуд.
Ба фарзанди мубориз ва шарафманди миллат ва яке аз масъулону бунёдгузорони Ҷумҳурии Тоҷикистон бо чунин мазмун «Ба рафиқи муҳтарам Мирзо Абдулқодир ин асар аз тарафи муаллиф бо эҳтироми тамом тақдим мешавад».
Соядаст собит мекунад, ки Абдуқодир Муҳиддинов, раиси вақти Кумитаи инқилобии умумибухоро, миёни муҳаққиқон обрӯи хосса ва ҳамчун фарзанди фарҳангпарвари тоҷик эътибор дошт. Ӯ бо камогоҳон ва бетафовутон пайкори ҷиддӣ ороста буд ва дар муаррифии таъриху фарҳанги тоҷикон такягоҳи устод С. Айнӣ ба шумор мерафт. Ва эҷоди ҳар нафар дар сифати мардумаш ба дардаш мехӯрд.
Миёни мардуми кӯҳманзар ибораи «дастони дар зар» маъмул аст, ки дар нишони ҳунарварон бувад. Яъне маънои аз панҷ панҷааш ҳунар мерезад. Ва занони тоҷик бо масъулияти бар дӯш доштаашон  дар рӯзгор аз он ҷумлаанд. Аз пухтупаз то озину оро додани дару погаҳ, гулбасту гулдӯзиҳои пироҳану рӯмол, ҷиҳози хона ба эшон марбут аст.  Чеварони гулдаст ва кулолони ҳунарваранд.
Ва М. Андреев аз ҳамин хусус менависад. Ба қавли ӯ новобаста ба шароити сангини табиӣ ва иқтисодӣ муҳаббат ба зебоӣ ва завқи воло дар нақшу нигорҳо муассир ва сазовори таҳсин таҷассум ёфтанд.
Мардумшинос аз табиати зебои кӯҳманзар ва салиқаи ҳунармандон, ки дар заминаи анъанаҳои мардумӣ шакл мегиранд, мафтун мешавад. Аз ин рӯ, таъкид мекунад: «Устоди мумтози ороиш дар хонаи тоҷик зан аст. Ӯ деворҳои хонаро сафедӣ зада, бо нақшҳои сода ва тасвирҳо оро медиҳад. Ранг мезанад аз дуда ва гил. Он ҷо боғистон, пода ва саворагони болои аспи дар дав ва нахчирро метавон тахсис кард».
Ҳарчанд бо мамнуоти ислом тоҷик ҷисмҳои зиндаро тасвир намекард, вале ба василаи эҷодаш бо гиёҳу рустанӣ дар тахайюл ва тасаввураш  ҷон мебахшид.
Чанор дар тасаввуроти тоҷик партави шоирона дорад, андешаашро хулоса мекунад муҳаққиқ. Баргҳои чанор бо зоҳир панҷаи инсонро мемонад, ки дар гулдӯзиҳо нақш меёбанд. Ва китоби дигаранд, балки мусавараанд ё сурудаҳои рангинанд  дар матоъ.
Гулдӯзиҳои тоҷик аз назари муҳаққиқ олами хаёлот ва муъҷизаи бесобиқа аст. Воқеан, муҳитро ба тарзи худ тасаввур ва тасвир мекунад. Ҳар як гулдӯз намунаҳои эҷоди худро дорад,ки онро нусха (нусқа) мегӯянд, натиҷа мегирад муҳаққиқ. Воқеан, қаламкашон (қаламзанҳо) нусхаҳои хоссаро нигаҳдорӣ мекарданд, ки маҳсули бовар ва асрори мактаби ҳунарӣ буданд.
Бино ба навиштаи М. Андреев «Нусхагирӣ таърихи хеле куҳан дорад. Ҳунарварон ба ҷои коғаз пора ва тикаи матоъро истифода мекарданд. Дар он намунаи нақшҳои хушомадашро, ки барояш фардо лозим мешавад ва ҳаводоронашро меафзояд, нусха мегирифт».
Инчунин, намунаҳо дар нусхаи «пайи кабк (дар гиребони  хилъат, маъмул дар  Шуғнону Рушон), ситораҳо, турнаҳо, анвои гулҳо (водии Яхсу ва Вахиё) ва ғайра мунъакис мешуданд. Яъне, мактаби хоссаи ҳунарварро намоиш медод. Нусхаҳо асрори эшон буд ва яке аз дигаре тафриқа дошт. Маҷмӯи онро М. Андреев ба албоме ташбеҳ медиҳад, ки ҳар рангу мазмун доранд. Нусхаҳо дар миёни ҷӯробдӯзон низ маъмул буд.
Бавижа, нақш дар шероза ва ҷӯробҳои мардуми Бадахшон асрору таърихи ғалатӣ доранд, тасдиқ мекунад ин мардумшинос ва меафзояд, ки соли 1925 ба мо муяссар шуд, ки 80 намунаи нақшу нигори ҷӯробҳоро гирд биёварем. Ӯ андешаашро идома дода, кӯҳистонро ватани пайдоиши нақшу нигори  ибтидоӣ   мешуморад, ки дар шаклҳои   ҳандасӣ боқӣ мондаанд.
Осори бостоншиносӣ дар намунаҳои гулпартоӣ, тасвирҳо дар сангу зарфҳо дар шаклҳои ҳандасӣ хулосаи муҳаққиқро тасдиқ мекунад.
Орои рӯбандҳо  бо тасвири хурӯс, ба қавли муҳаққиқ дар Вахиё ва Ёхсу ҷолибанд. Ин мазмуни густариш хурдаест, ки ба қудсӣ шуморидани ҷонвари саҳархез дар пайвандист. Хурӯс ҳамчун намояндаи эзиди Суруш ҳар субҳ мардумро аз партави рӯшноӣ огоҳ мекунад.
Таваҷҷуҳи М. Андреев ба кӯзагарон, ки бештарашон занонанд, зиёд аст. Ӯ менависад, ки  дар водии Ёхсу  нақшу нигори кӯзаҳои аз рангҳои сурху қаҳваранги ангобхӯрда (масолеҳ аз доманакӯҳҳо ба даст оварда мешавад) тасвирҳои зарфҳои Юнони қадимро ёд меоранд. Ин намунаҳоро занон меофаранд.
М. Андреев  ба навъе  аз анбори қадима ки алҳол фаромӯш ва аз истифода баромадааст,  ёд мекунад. Ӯ менависад, ки  кулӣ (ғулӣ) аз гил ба сони қуттии бузург сохта мешавад. Ин қабил эҷоду маҳсули дасти занони Ховалинг  мебошад. Кулӣ чор пояи гилин дошта, дар  як кунҷи хона сохта  мешуд ва то 500 кг  ордро мегунҷонд. Аз поён сӯрохӣ дошт, ки кадбонуҳо миқдори зарурии ордро мегирифтанд.
Дар ҳамин кулӣ гиёҳи афсонавие тасвир шуда, намуна аз гандум дорад, бо баргҳои паҳн ва  ба сони шуои офтоб паҳну панҷа мезанад. Мардумшиноси барҷаста бо эҳсоси гарму бо рағбати зиёд ҳунармандии сокинони кӯҳистонро тараннум мекунад. Ва ӯ танҳо нест,  мушоҳида ва  навиштаҳои  М. Андреевро муҳаққиқони дигар низ дар осорашон тасдиқ карданд.
Метавон натиҷа гирифт, ки ибораи куҳани «Дастони дар зар тар» бе ҳикмат нест. Занони кӯҳистони ин даврон низ ҳунарваранду аз панҷаҳояшон зар мерезад.
Ҷонибек АСРОРИЁН


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 03.07.2018    №: 130    Мутолиа карданд: 229

15.02.2019


ШАМШЕРБОЗӢ. ИШТИРОКИ ВАРЗИШГАРОНИ МО ДАР ЧЕМПИОНАТИ КУШОДИ ОСИЁИ МАРКАЗӢ

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Дар Душанбе ташкили низоми муттаҳидаи мудофиаи зиддиҳавоӣ баррасӣ шуд

Дар чор сол муомилоти мол байни Тоҷикистону Ӯзбекистон 19 маротиба афзуд

Медведев: «Таҳримоти ИМА ба иқтисоди Россия таъсири чандон бузург расонда наметавонад»

Пентагон. ИМА аз Афғонистон ҳамроҳи иттифоқчиёнаш меравад

13.02.2019


2018. Сиёсати хориҷии Тоҷикистон пурбарор буд

КОРРУПСИЯ. 2047 ҷиноят ошкор гардид

САНОАТ. Беш аз 10 миллиард сомонӣ маҳсулот содирот шуд

САРМОЯИ МУСТАҚИМ. Воридот дар ҳоли афзоиш аст

ОБ. Таъминоти аҳолӣ рӯ ба беҳбудӣ дорад

АВҶИ ОБОДКОРИҲО ДАР ШАҲРИ ТУРСУНЗОДА

12.02.2019


АКАДЕМИЯИ ИЛМҲО АЗ КАШФИЁТИ НАВ ТО САНОАТИ ДОРУСОЗӢ

КӮЛОБ. Содироти 825 тонна маҳсулоти кишоварзӣ

ДАНҒАРА. Саноатикунонӣ вусъат мегирад

ФУРУДГОҲҲОИ БАЙНАЛМИЛАЛӢ. Сатҳи хизматрасонӣ рӯ ба беҳбудӣ дорад

ДДК. Авлавият ба сатҳи касбият ва таълим

САДА. Тантанаи ҷашни миллӣ дар ноҳияи Шамсиддини Шоҳин

11.02.2019


ВАЗОРАТИ ФАРҲАНГ. 2018 - соли муваффақиятҳо буд

КУМИТАИ РУШДИ САЙЁҲӢ. Беш аз 1 миллион сайёҳ ба Тоҷикистон омад

МТС. Ҳамкориҳо бо Ӯзбекистон густариш меёбанд

ВМКБ. Гумрукчиён ба буҷет 16,9 миллион сомонӣ ворид карданд

ҲИСОР. Саҳми назарраси соҳибкорон дар ободонии шаҳр

НОҲИЯИ РӮДАКӢ. Ҳаҷми истеҳсоли маҳсулот ба 1 миллиард сомонӣ расид

ВАРЗОБ. Таваҷҷуҳи сайёҳон ба нуқтаҳои истироҳатӣ афзудааст

08.02.2019


Вазорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолӣ. Музди миёнаи меҳнат - 1220 сомонӣ

КУМИТАИ ТЕЛЕВИЗИОН ВА РАДИО. Сифати кори шабакаҳо беҳтар мешавад

КҲФМГ. Офатҳои табиат 34 миллион самонӣ хисорот овард

Саноатикунонӣ дар Шаҳринав

Меъёри бозтамвил ба 14 дарсад поён фаромад

ШАҲРИ ВАҲДАТ. Иҷрои барзиёди андози иҷтимоӣ

ТАНЗИМ. Қонуншиканӣ коҳиш ёфтааст

СОҲИЛ. Корҳои мустаҳкамсозӣ вусъат меёбанд

ДДСТДТ. Авлавият ба рушди ҳунарҳои мардумӣ


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед