logo

фарҳанг

ДАСТОНИ ДАР ЗАР ТАР

Аз бахши китобҳои  нодири Китобхонаи миллӣ ба рисолаи «Нақшу нигори тоҷикони кӯҳманзари болооби Амударё ва қирғизҳои Помир» даст ёфтам, ки маҳсули пажӯҳиши мардумшинос М. Андреев буд. Китоби хурдҳаҷм бо арзиши бузург, соли 1928 бо теъдоди 600 нусха дар шаҳри Тошканд нашр шудааст. Арзиши таҳқиқро соядасти муаллиф бо хати зебо ва хонои насх меафзуд.
Ба фарзанди мубориз ва шарафманди миллат ва яке аз масъулону бунёдгузорони Ҷумҳурии Тоҷикистон бо чунин мазмун «Ба рафиқи муҳтарам Мирзо Абдулқодир ин асар аз тарафи муаллиф бо эҳтироми тамом тақдим мешавад».
Соядаст собит мекунад, ки Абдуқодир Муҳиддинов, раиси вақти Кумитаи инқилобии умумибухоро, миёни муҳаққиқон обрӯи хосса ва ҳамчун фарзанди фарҳангпарвари тоҷик эътибор дошт. Ӯ бо камогоҳон ва бетафовутон пайкори ҷиддӣ ороста буд ва дар муаррифии таъриху фарҳанги тоҷикон такягоҳи устод С. Айнӣ ба шумор мерафт. Ва эҷоди ҳар нафар дар сифати мардумаш ба дардаш мехӯрд.
Миёни мардуми кӯҳманзар ибораи «дастони дар зар» маъмул аст, ки дар нишони ҳунарварон бувад. Яъне маънои аз панҷ панҷааш ҳунар мерезад. Ва занони тоҷик бо масъулияти бар дӯш доштаашон  дар рӯзгор аз он ҷумлаанд. Аз пухтупаз то озину оро додани дару погаҳ, гулбасту гулдӯзиҳои пироҳану рӯмол, ҷиҳози хона ба эшон марбут аст.  Чеварони гулдаст ва кулолони ҳунарваранд.
Ва М. Андреев аз ҳамин хусус менависад. Ба қавли ӯ новобаста ба шароити сангини табиӣ ва иқтисодӣ муҳаббат ба зебоӣ ва завқи воло дар нақшу нигорҳо муассир ва сазовори таҳсин таҷассум ёфтанд.
Мардумшинос аз табиати зебои кӯҳманзар ва салиқаи ҳунармандон, ки дар заминаи анъанаҳои мардумӣ шакл мегиранд, мафтун мешавад. Аз ин рӯ, таъкид мекунад: «Устоди мумтози ороиш дар хонаи тоҷик зан аст. Ӯ деворҳои хонаро сафедӣ зада, бо нақшҳои сода ва тасвирҳо оро медиҳад. Ранг мезанад аз дуда ва гил. Он ҷо боғистон, пода ва саворагони болои аспи дар дав ва нахчирро метавон тахсис кард».
Ҳарчанд бо мамнуоти ислом тоҷик ҷисмҳои зиндаро тасвир намекард, вале ба василаи эҷодаш бо гиёҳу рустанӣ дар тахайюл ва тасаввураш  ҷон мебахшид.
Чанор дар тасаввуроти тоҷик партави шоирона дорад, андешаашро хулоса мекунад муҳаққиқ. Баргҳои чанор бо зоҳир панҷаи инсонро мемонад, ки дар гулдӯзиҳо нақш меёбанд. Ва китоби дигаранд, балки мусавараанд ё сурудаҳои рангинанд  дар матоъ.
Гулдӯзиҳои тоҷик аз назари муҳаққиқ олами хаёлот ва муъҷизаи бесобиқа аст. Воқеан, муҳитро ба тарзи худ тасаввур ва тасвир мекунад. Ҳар як гулдӯз намунаҳои эҷоди худро дорад,ки онро нусха (нусқа) мегӯянд, натиҷа мегирад муҳаққиқ. Воқеан, қаламкашон (қаламзанҳо) нусхаҳои хоссаро нигаҳдорӣ мекарданд, ки маҳсули бовар ва асрори мактаби ҳунарӣ буданд.
Бино ба навиштаи М. Андреев «Нусхагирӣ таърихи хеле куҳан дорад. Ҳунарварон ба ҷои коғаз пора ва тикаи матоъро истифода мекарданд. Дар он намунаи нақшҳои хушомадашро, ки барояш фардо лозим мешавад ва ҳаводоронашро меафзояд, нусха мегирифт».
Инчунин, намунаҳо дар нусхаи «пайи кабк (дар гиребони  хилъат, маъмул дар  Шуғнону Рушон), ситораҳо, турнаҳо, анвои гулҳо (водии Яхсу ва Вахиё) ва ғайра мунъакис мешуданд. Яъне, мактаби хоссаи ҳунарварро намоиш медод. Нусхаҳо асрори эшон буд ва яке аз дигаре тафриқа дошт. Маҷмӯи онро М. Андреев ба албоме ташбеҳ медиҳад, ки ҳар рангу мазмун доранд. Нусхаҳо дар миёни ҷӯробдӯзон низ маъмул буд.
Бавижа, нақш дар шероза ва ҷӯробҳои мардуми Бадахшон асрору таърихи ғалатӣ доранд, тасдиқ мекунад ин мардумшинос ва меафзояд, ки соли 1925 ба мо муяссар шуд, ки 80 намунаи нақшу нигори ҷӯробҳоро гирд биёварем. Ӯ андешаашро идома дода, кӯҳистонро ватани пайдоиши нақшу нигори  ибтидоӣ   мешуморад, ки дар шаклҳои   ҳандасӣ боқӣ мондаанд.
Осори бостоншиносӣ дар намунаҳои гулпартоӣ, тасвирҳо дар сангу зарфҳо дар шаклҳои ҳандасӣ хулосаи муҳаққиқро тасдиқ мекунад.
Орои рӯбандҳо  бо тасвири хурӯс, ба қавли муҳаққиқ дар Вахиё ва Ёхсу ҷолибанд. Ин мазмуни густариш хурдаест, ки ба қудсӣ шуморидани ҷонвари саҳархез дар пайвандист. Хурӯс ҳамчун намояндаи эзиди Суруш ҳар субҳ мардумро аз партави рӯшноӣ огоҳ мекунад.
Таваҷҷуҳи М. Андреев ба кӯзагарон, ки бештарашон занонанд, зиёд аст. Ӯ менависад, ки  дар водии Ёхсу  нақшу нигори кӯзаҳои аз рангҳои сурху қаҳваранги ангобхӯрда (масолеҳ аз доманакӯҳҳо ба даст оварда мешавад) тасвирҳои зарфҳои Юнони қадимро ёд меоранд. Ин намунаҳоро занон меофаранд.
М. Андреев  ба навъе  аз анбори қадима ки алҳол фаромӯш ва аз истифода баромадааст,  ёд мекунад. Ӯ менависад, ки  кулӣ (ғулӣ) аз гил ба сони қуттии бузург сохта мешавад. Ин қабил эҷоду маҳсули дасти занони Ховалинг  мебошад. Кулӣ чор пояи гилин дошта, дар  як кунҷи хона сохта  мешуд ва то 500 кг  ордро мегунҷонд. Аз поён сӯрохӣ дошт, ки кадбонуҳо миқдори зарурии ордро мегирифтанд.
Дар ҳамин кулӣ гиёҳи афсонавие тасвир шуда, намуна аз гандум дорад, бо баргҳои паҳн ва  ба сони шуои офтоб паҳну панҷа мезанад. Мардумшиноси барҷаста бо эҳсоси гарму бо рағбати зиёд ҳунармандии сокинони кӯҳистонро тараннум мекунад. Ва ӯ танҳо нест,  мушоҳида ва  навиштаҳои  М. Андреевро муҳаққиқони дигар низ дар осорашон тасдиқ карданд.
Метавон натиҷа гирифт, ки ибораи куҳани «Дастони дар зар тар» бе ҳикмат нест. Занони кӯҳистони ин даврон низ ҳунарваранду аз панҷаҳояшон зар мерезад.
Ҷонибек АСРОРИЁН


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 03.07.2018    №: 130    Мутолиа карданд: 74

17.07.2018


Мулоқоти Қоҳир Расулзода ва Абдулло Орипов дар Фарғона

Ҷаласаи мушовараи мақомоти корҳои дохилӣ баргузор шуд

Ҷумҳурии Мардумии Чин дар Тоҷикистон 3 мактаби нав месозад

Мунтахаби Тоҷикистон – ғолиби мусобиқаи Ҷоми шаҳрдории Остона

Ҷаҳон дар як сатр

Путин гуфтушунид бо Трампро бобарор номид

Трамп аз натиҷаҳои вохӯриаш бо Путин нақл кард

Ҳалокати мардуми осоиштаи афғон дар ҳоли афзоиш аст

Ҳангоми чемпионати ҷаҳон 25 миллион киберҳамла пешгирӣ шуд

16.07.2018


Мулоқоти Сироҷиддин Муҳриддин бо Пратибҳа Меҳта

Машварати муовинони вазирони корҳои хориҷии кишварҳои аъзои СҲШ

Баррасии тақвияти ҳамкориҳо бо Бонки ҷаҳонӣ

РОҒУН. Бунёди иншооти нав ба муносибати 30-солагии Истиқлолияти давлатӣ

ФАРОНСА – чемпиони ҷаҳон

Ҷаҳон дар як сатр

Трамп ҷонибдори роҳандозии муносибот байни ИМА ва Британия бо Русия ва Чин аст

Чин соли 2020 «қудрати донорӣ» мешавад

Нахустин дар ҷаҳон рентгени сеҷонибаи ранга сохта шуд

Дар Дачжоу писарчаи аз ошёнаи бистум афтода наҷот ёфт

13.07.2018


Мулоқоти Сироҷиддин Муҳриддин ва Ясмин Гуедар

Баррасии Барномаи дастгирии рушди неруи инсонӣ

Баргузории конфронси «Ҳунарҳои мардумӣ: эҳё, ҳолат, рушд ва дурнамо»

Пирӯзии теннисбози тоҷик дар ИМА

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Дар СҲШ зарурати тақвияти мубориза алайҳи терроризмро таъкид карданд

Трамп: «Путин рақиби ман аст, лек метавонад дӯст гардад»

Русия сазовори ҷоми макроиқтисодии ҷаҳон шуд

Бонки ҷаҳонӣ: «Бесаводии духтарҳо $30 триллион зарар меорад»

12.07.2018


Мулоқоти Сироҷиддин Муҳриддин ва Чари Атаев

Боздиди Прокурори генералӣ аз Бадахшон

Форуми ҷумҳуриявӣ дар Хоруғ ҷавононро ба ҳам меорад

Озмун бахшида ба Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ

ДАНҒАРА. Ҷамъоварии ҳосили фаровони ғалла

Ҷаҳон дар як сатр


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед