logo

фарҳанг

АСПИ ХАТЛӢ

Бо бардошти илҳом аз талошҳои оқилонаву ҷавонмардонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар роҳи дубора зинда сохтани фарҳанги бостонии тоҷикон, аз ҷумла парвариши асп, мехоҳем пиромуни аспҳои машҳури замони гузашта бо номи «аспи хатлӣ», ногуфтаҳоеро пеши дидори хонандагони гиромӣ оварем.
Бо воковии навиштаҳои гузаштагони бостон, аз ҷумла «Гота» - ҳои «Авасто» ба дурустӣ метавонем дарёбем, ки ниёкони мо нахустин одамони комёб дар ром кадани асбҳо буданд. Агар нигоҳе бар номҳои тоҷиктаборони бостон барафканем, дармеёбем, ки онҳо саросар ба асб бастагӣ доранд ва шуғлу дороиву муносиботи бисёре аз инсонҳои ориёиро аз номҳояшон метавон дарёфт. Мисли Зарасб (номи писари Манучеҳр) - дорандаи асби заррин, Гаршосби Сомон – фарбеҳкунандаи асби низор (лоғар), Беварасб - дорандаи ҳазор асб, Луҳросб, Гуштосб – парварандаи асб, Сиёвуш – дорандаи асби сиёҳ, Ҷомосб – дорандаи асби асил, Бонугушасб – духтари Рустам, зани Гев ва модари Бежан, Пурушасб (номи падари Зартушт) – дорандаи асби хокистарӣ, Патирагтарасб – номи бобои Зартушт, Пайитирасб ва Уругузасб – номи ниёкони Зартушт.... ва ғайра. Мардуми зодгоҳи Зартушт, яъне Балх на танҳо номҳои одамонро дар бастагӣ бо асб унвон мекарданд, балки номи ҷойгоҳи намозгузориашонро бо асб таркиб медоданд. Ба монанди оташкадаи Озаргушасб, ки дар «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ чунин ёд шудааст:
Манучеҳрро буд ду пури гузин,
Далеру хирадманду бо фарру дин.
Яке ном Нузар, дигар чун Зарасб,
Ба майдон ба монанди Озаргушасб.

Маънии номи оташкадаи Озаргушасб, асби нари чун оташ мебошад.
Воқеан, дар бовариҳои динии фаротаърихии тоҷикон асб аз ҷойгоҳи вижае бархӯрдор буд. Чунончи дар «Авасто» омадааст, ки эзади Баҳром савори асби сафед аст. Дар бандҳои 11 то 13 Обоняшт эзадони баландпояи меҳрпарастӣ, Меҳр (Митро) ва Суруш, савори аробаҳои чорасба бозтоб шудаанд, ки он ишора ба чаҳор унсури сиришти дунё мебошад; Об, Бод, Хок, Раъд (Оташ). Ба чунин тавсифе низ дучор меоем, ки аз барои Меҳр, Аҳурамаздо аробае бо чаҳор асб, ба нишонаҳои боду борону абру раъд сохт.
Шоҳону диловарсарони кишвари Фирдавсӣ, яъне Хуросони бузург, ки зодбуми тоҷикон буд, асбҳои худро бад - он сон гиромӣ медоштанд, ки онҳоро бо номҳои хосси инсонҳо унвон мекарданд. Чунончи асби Настур – писари Зарир Беҳзод ном дошт. Ба ҳангоми даргузашти шаҳсаворон маросимҳои сӯгворие анҷом медоданд, ки хеле таъсирбахшу ҳузнангез буданд.
Набояд аз дида дур дошт, ки дар забони тоҷикӣ рангҳо ончунон ба вижагии асбҳо пайвастагӣ доштанд, ки гоҳе маънии луғавии худро бохта, сифати асб шудаанд. Ба монанди «хинг», «шабдез», «шабранг». Аслан дар забони тоҷикии миёна, ранги сафеди равшанро «хинг», мегуфтанд ва ҳоло низ дар гӯиши мардуми Вахиё, Ванҷ, Дарвоз ва қисмати зиёди манотиқи ҷануби Тоҷикистон ва шимоли Афғонистон, ранги сафеди равшан ва ё камрангиро «хинг» мегӯянд. Аммо ин вожа, чуноне дар боло ёд шуд, маънии луғавиашро тағйир карда, ба маънии асб кор бурда мешуд. Ба соне ки дар қасидаи машҳури Рӯдакӣ омадааст:
Оби Ому бо ҳама паҳноварӣ
Хинги моро то миён ояд ҳаме.

Мебояд ёдовар шуд, ки рӯди Хинговро, ки сарчашма дар Вахиё дорад, маънӣ оби сафед аст.
Бояд ҳамеша дар ёд дошт, ки тоҷикон бар асари ошуфтагиҳои ҳазорсола, чирамандии тозиёну биёбонгардон, аз даст додани муқаддастарин арзишҳои инсонӣ – давлатдории миллии худ, хотираи таърихии хешро ба фаромӯшӣ супориданд. Ҳамин буд, ки мо дар баробари аз ёд рабудани як силсила арзишҳои миллии таърихии худ, номи асбҳо ва зотҳои парваришдодаи бобоёнамонро низ ба фаромӯшӣ супурдаем.
Яке аз зотҳои овозаманди аспҳои тоҷикӣ «асби хатлӣ» мебошад.
Дар аксари таълифоти гузаштагон, агар гуфтор пиромуни Хуталон (Хатлон), ё васфи вижагии асбҳои шоҳону диловарсарони   тоҷиктабор бошад (аз ҷумла дар «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ, «Хамса» - и Низомӣ), ҳатман аз хушзотии «асбҳои хатлӣ», ба таъкид ёд мешавад. Зоти аспи хатлӣ бисёр қадимӣ аст ва пеш аз замони давлатдории Ҳахоманишиён ин зот ба вуҷуд омада, бо чобукӣ ва таҳаммулпазириашон дар душвориҳои минтақаҳои кӯҳистонӣ ва нимакӯҳистонӣ, мояи ҳайрати мардумони худӣ ва бегона гаштаанд. Чуноне аз тавсифҳои «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ бармеояд аспи хатлӣ андоми кашида, думи борик, сару гардани баланду зебо, лабҳои борику мутаносиб, гӯшҳои хурд ва роҳравии хиромон доштааст.
Дар бораи  мансубияти аспи хатлӣ ба музофоти (вилояти) Хатлон (Хуталон), дар аксари фарҳангномаҳо (луғатҳо) шарҳу бозгӯиҳои равшан ҷой дорад.
Шоирони номии адабиёти форс – тоҷик дар баробари бозтоби зебоиву тавонмандии аспи хатлӣ, бештар ба хиромиданҳову тезрафтории он аҳамият додаанд.
Дар поён мехоҳам ёдовар шавам, ки бо дидани талошҳои пайгиронаи Пешвои миллат, ба дудилагие роҳ намедиҳем, ки асбони хатлии овозаашонро аздастдода дубора дар майдонҳои варзишиву намоишӣ ҷилва хоҳанд кард.
Зафар МИРЗОЁН,
мушовири ректори Донишгоҳи
давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 09.07.2018    №: 134    Мутолиа карданд: 235

15.02.2019


ШАМШЕРБОЗӢ. ИШТИРОКИ ВАРЗИШГАРОНИ МО ДАР ЧЕМПИОНАТИ КУШОДИ ОСИЁИ МАРКАЗӢ

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Дар Душанбе ташкили низоми муттаҳидаи мудофиаи зиддиҳавоӣ баррасӣ шуд

Дар чор сол муомилоти мол байни Тоҷикистону Ӯзбекистон 19 маротиба афзуд

Медведев: «Таҳримоти ИМА ба иқтисоди Россия таъсири чандон бузург расонда наметавонад»

Пентагон. ИМА аз Афғонистон ҳамроҳи иттифоқчиёнаш меравад

13.02.2019


2018. Сиёсати хориҷии Тоҷикистон пурбарор буд

КОРРУПСИЯ. 2047 ҷиноят ошкор гардид

САНОАТ. Беш аз 10 миллиард сомонӣ маҳсулот содирот шуд

САРМОЯИ МУСТАҚИМ. Воридот дар ҳоли афзоиш аст

ОБ. Таъминоти аҳолӣ рӯ ба беҳбудӣ дорад

АВҶИ ОБОДКОРИҲО ДАР ШАҲРИ ТУРСУНЗОДА

12.02.2019


АКАДЕМИЯИ ИЛМҲО АЗ КАШФИЁТИ НАВ ТО САНОАТИ ДОРУСОЗӢ

КӮЛОБ. Содироти 825 тонна маҳсулоти кишоварзӣ

ДАНҒАРА. Саноатикунонӣ вусъат мегирад

ФУРУДГОҲҲОИ БАЙНАЛМИЛАЛӢ. Сатҳи хизматрасонӣ рӯ ба беҳбудӣ дорад

ДДК. Авлавият ба сатҳи касбият ва таълим

САДА. Тантанаи ҷашни миллӣ дар ноҳияи Шамсиддини Шоҳин

11.02.2019


ВАЗОРАТИ ФАРҲАНГ. 2018 - соли муваффақиятҳо буд

КУМИТАИ РУШДИ САЙЁҲӢ. Беш аз 1 миллион сайёҳ ба Тоҷикистон омад

МТС. Ҳамкориҳо бо Ӯзбекистон густариш меёбанд

ВМКБ. Гумрукчиён ба буҷет 16,9 миллион сомонӣ ворид карданд

ҲИСОР. Саҳми назарраси соҳибкорон дар ободонии шаҳр

НОҲИЯИ РӮДАКӢ. Ҳаҷми истеҳсоли маҳсулот ба 1 миллиард сомонӣ расид

ВАРЗОБ. Таваҷҷуҳи сайёҳон ба нуқтаҳои истироҳатӣ афзудааст

08.02.2019


Вазорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолӣ. Музди миёнаи меҳнат - 1220 сомонӣ

КУМИТАИ ТЕЛЕВИЗИОН ВА РАДИО. Сифати кори шабакаҳо беҳтар мешавад

КҲФМГ. Офатҳои табиат 34 миллион самонӣ хисорот овард

Саноатикунонӣ дар Шаҳринав

Меъёри бозтамвил ба 14 дарсад поён фаромад

ШАҲРИ ВАҲДАТ. Иҷрои барзиёди андози иҷтимоӣ

ТАНЗИМ. Қонуншиканӣ коҳиш ёфтааст

СОҲИЛ. Корҳои мустаҳкамсозӣ вусъат меёбанд

ДДСТДТ. Авлавият ба рушди ҳунарҳои мардумӣ


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед