logo

фарҳанг

НАҶМИДДИН КАВКАБӢ. ТО БУЛБУЛИ ҶОН НАҒМАСАРО ХОҲАД БУД...

Тибқи Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 31 майи соли равон бо мақсади эҳёи мероси бузурги илмию таърихӣ, тарғиби арзишҳои умумибашарии фарҳанги тоҷикон ва тамаддуни мардумони Шарқи Миёнаю Наздик, тарбияи маънавӣ ва таҳкими равобити сиёсию фарҳангӣ дар ҷумҳурӣ 550 - солагии Наҷмиддин Кавкабӣ таҷлил мешавад.
Мусиқидон, оҳангсоз, навозанда, ҳофиз ва шоири тоҷик Наҷмиддин Гавҳарии Кавкабӣ соли 1468 дар Бухоро, дар хонаводаи олим ва шоир Мавлоно Гавҳарӣ ба дунё омадааст. Наҷмиддин асосҳои амалию назарии шеъру мусиқиро аз падараш омӯхта, барои такмили илму маҳорат аз донишмандону ҳунарварони бузурги замонаш асосҳои шеър, мусиқӣ ва фалсафаро фаро мегирад.
Наҷмиддин Кавкабӣ мактаби нави таҳқиқӣ - амалии мусиқӣ таъсис дода, дар иртибот ба масоили амалӣ ва назарии мусиқӣ  чандин рисолаю манзумаҳои мусиқӣ иншо кардааст. Ӯ муаллифи асарҳои илмию назариявии «Рисолаи мусиқӣ», «Рисола дар баёни Дувоздаҳмақом» (аввалин таълифоти назариявии мусиқии ба назм нигошташуда), «Рисолаи киромия дар илми мусиқӣ», «Султония» ва ғайра дар таърихи тамаддуни мусиқии асри XVI аз муҳимтарин таълифоти мусиқӣ маҳсуб шуда, аксари мусиқидонони садаҳои XVI - XVII ва ибтидои асри XVIII Мовароуннаҳру Хуросон, Эрон ва Ҳиндустон ба осораш чун манобеи муътамад истинод овардаанд.
Дар инкишофи мақомҳо Наҷмиддин Кавкабӣ саҳми босазо дошта, нахустин бор матни мақомҳоро («Куллиёти Дувоздаҳмақом») тартиб дода, минбаъд ин кори ӯ дар ҳавзаҳои ҳунарию эҷодии Мовароуннаҳру Хуросон, Эрон, Ҳиндустон як раванди нави эҷодию иҷроиро рӯи саҳна овард. Дар заминаи «Куллиёти Дувоздаҳмақом» на фақат назми комили мақомҳо, инчунин, минбаъд таҳия ва тадвинкунандагони назми «Шашмақом», «Ҳафт дастгоҳ» аз ин кори Наҷмиддин Кавкабӣ зиёд истифода бурдаанд.
Наҷмиддин Кавкабӣ чун мусанниф дар шакли анвоъ, жанрҳои шеърию мусиқии «савт», «кор», «нақш», «амал», «пешрав», «миёнхона», «сархона», «сарбанд», «қавл», «куллиёт», «рехта», «саҷъ» ва дигар таркиботи мақомҳо тағйироту такмилоти навине ворид карда, дар аксари ин анвои созию овозӣ асарҳои рангине офаридааст. Дар шакли мусиқии «Куллиёт» асари офаридаи ӯ дар ҳавзаҳои ҳунарии Бухоро, Самарқанд, Ҳирот, Ҳинд ва Эрон рӯҳияи нави назирасароии шеърию мусиқиро ба миён оварда, бисёр мусиқидонон ба ин асараш назираҳо гуфтаанд.
Асари маҷмӯии Наҷмиддин Кавкабӣ ба усули «Зарбулфатҳ» (ба мақомҳои «Ҳусайнӣ», «Рост», «Ироқ») дар доираҳои эҷодию иҷроӣ шуҳрати зиёд касб намуда, мусаннифону сарояндагони Самарқанду Бухоро, Марв, Хоразм, Ҳирот дар тазмини ин силсила асарҳо офаридаанд. Ё худ «Чаҳорзарб» - и Наҷмиддин Кавкабӣ ба мақоми «Ироқ» ҳам аз таснифоти «таркибан муҳташаму ҳирфаии мусиқии» асрҳои XVI - XVII маҳсуб шуда, матни ин асар ба қалами мусанниф мансуб буда, қисми аввали он бо таронаи зайл оғоз меёбад:
Дидаи ёр аз рухат пурнур бод,
Чашми душман аз ҷамолат дур бод,
Кавкабиро талъати зебои ту,
То умедаш дидаи манзур бод.

Бино бар тавзеҳи Хоҷа Ҳасани Нисорӣ («Музаккир-ул-аҳбоб»), Дарвешалии Чангӣ («Туҳфат-ус-сурур»), Сайфиддини Ғазнавӣ («Рисолаи мусиқӣ») ва дигарон, «Зарбулфатҳ»-и Наҷмиддин Кавкабӣ аз таснифоти шаклан мураккаб буда, барои бисёр оҳангсозон, ҳофизон ва мутрибони асрҳои XVI - XVII мактаби эҷодӣ шудааст. Матни «Зарбулфатҳ» низ ба қалами Кавкабӣ мансуб буда, ду таронаи зерин дар шакли рубоӣ эҷод шудааст:
То булбули ҷон нағмасаро хоҳад буд,
То матлаби «Ушшоқ» «Наво» хоҳад буд.
Бе замзамаи ишқ нахоҳам будан,
То қуввати дам задан маро хоҳад буд.

* * *
Мутриб чу ба ришта нағмаро соз кунад,
«Наврӯз»-у «Гавашт»-у «Салмак»
оғоз кунад.
Гуфтам: Санамо, намой «Гардония»-ро
Пас «Моя» бигардонаду «Шаҳноз» кунад.
«Куллиёт» бар мақоми «Рост» аз ҷумлаи ихтирооти барҷастаи Наҷмиддин Кавкабӣ буда, дар пешрафти санъати мақомхонӣ, такмили қисмҳои созию овозии мақомҳо таъсири калон расондааст. Матни «Куллиёт» асари шаклан ва бадеҳатан мураккаби мусиқӣ мебошад, ки дар байни аҳли созу овоз чун рисолаи таълимӣ эътибор доштааст. Матни «Куллиёт» низ ба қалами Наҷмиддин Кавкабӣ тааллуқ дошта, қисми аввали он бо мисраъҳои зерин оғоз ёфтааст:
Зи роҳи «Рост» гар оҳанг мекунӣ
ба «Ҳиҷоз»,
Зи «Исфаҳон» гузаре ҷониби
«Ироқ» андоз.
Ба ноқа «Зангула» дар пардаи
«Раҳовӣ» банд,
Ба «Бӯсалик» «Ҳусайнӣ»- сифат
барор овоз.
Машав «Бузург» зи рӯи ниёз «Кӯчак» бош,
Дар он мақом ба «Ушшоқ»-у ба
«Наво» пардоз.
«Гавашт»-у «Моя»-ву «Гардония»
чу бархонӣ,
Бисоз пардаи «Наврӯз»-и «Салмак»-у
«Шаҳноз».
Наҷмиддин Кавкабӣ аввалин касест, ки зимни «Куллиёт» матни дуҷилдаи «Дувоздаҳмақом» ва таркиботи онро ба риштаи назм кашида, онро ба Абдураҳмони Ҷомӣ бахшидааст. Ӯ дар гуфтани ғазал, рубоӣ, қасида, маснавӣ ва дигар жанрҳои шеърӣ маҳорати хуб дошта, соҳиби ду девони ашъор мебошад.
Наҷмиддин Кавкабӣ яке аз муассисон ва саромадони ду мактаби илмӣ ва амалии мусиқӣ дар Бухоро ва Самарқанд буда, таҳти сарварии ӯ як зумра мусиқидонон, оҳангсозон, сарояндагону навозандагон, шоир – тазкиранависон ба камол расидаанд. Хоҷа Абдулҳасани Кавкабии Самарқандӣ, Хоҷа Ҳасани Нисорӣ, Хоҷа Ҷаъфари Қонунии Самарқандӣ, Амир Алиакбари Қонунии Самарқандӣ, Боқии Ҷарроҳи Самарқандӣ, Мираки Маҷрӯҳи Чангии Бухороӣ, Хоҷа Муҳаммади Кавкабӣ ва дигарон аз шогирдони ӯянд.
Қисмати Наҷмиддин Кавкабӣ ба таври фоҷиавӣ анҷом ёфтааст. Ӯро соли 1532, ҳангоми бозгашт аз сафари Машҳад одамони шоҳ Таҳмосб дар роҳи байни Ҳироту Бухоро ба қатл расондаанд. Қабраш дар маҳаллаи Бозори Нави Имом Ҷунайдхони Ғазолӣ (Бухоро) воқеъ аст.
Осори Наҷмиддин Кавкабӣ дар инкишофи санъати мусиқӣ, ташаккули «Дувоздаҳмақом» ва вусъати мақомхонӣ ва таҳқиқи паҳлуҳои нави назарӣ ва амалии мусиқӣ, тарбияи мусиқидонону пешаварони минбаъда ҳиссаи сазовор дорад.
Таҳияи Умари ШЕРХОН


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 07.08.2018    №: 155    Мутолиа карданд: 813
22.05.2020


ЁРИИ БАШАРДӮСТОНАИ ТОҶИКИСТОН БА ӮЗБЕКИСТОН

КУМАКИ ПРЕЗИДЕНТ БА ВИЛОЯТИ СУҒД

1008 НАФАР АЗ БЕМОРИИ COVID – 19 ШИФО ЁФТ

ВМКБ. ЁРИИ САРВАРИ ДАВЛАТ ФАЪОЛИЯТИ МУАССИСАҲОИ ТАБОБАТИРО БОЗ ҲАМ БЕҲТАР НАМУД

21.05.2020


ОЛИМИ ТОҶИК БОБОҶОН НАЗАРОВ ДАР БРИТАНИЯ ДОРУИ COVID-19 МЕСОЗАД

МИШУСТИН: «АФЗОИШИ ПАҲНШАВИИ КОРОНАВИРУС ДАР РОССИЯ БОЗДОШТА ШУД»

ЧИН БА КИШВАРҲОИ АЗ КОРОНАВИРУС ЗАРАРДИДА $2 МИЛЛИАРД МЕДИҲАД

МЕРКЕЛ: «ЯГОН ДАВЛАТ БА ТАНҲОӢ ИН ЭПИДЕМИЯРО УҲДА КАРДА НАМЕТАВОНАД»

МУЗОКИРОТИ БРИТАНИЯ ВА ФРАНСИЯ ОИД БА ЛАҒВИ КАРАНТИНИ МУСОФИРОНИ ВОРИДШУДА

ТАЙСОН ВА ҲОЛИФИЛД БА РИНГ БАРМЕГАРДАНД

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

19.05.2020


407 НАФАРИ ДИГАР АЗ КОРОНАВИРУС ШИФО ЁФТ

ВМКБ. ИСТИФОДАИ САМАРАНОКИ ЗАМИН ДАР МАДДИ АВВАЛ

ИҚДОМИ ЯК ДОНИШКАДА

ХУҶАНД. ВЕБ-СЕМИНАР ОИД БА ТАШХИС ВА ТАБОБАТИ COVID – 19

САНОАТ. ҲАҶМИ ИСТЕҲСОЛ 15,3 ДАРСАД ЗИЁД ШУД

СУҒД.РОҲАНДОЗИИ ТАЪТИЛИ САМАРАНОК

ПАЙРАВӢ АЗ ИҚДОМИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ

РАФАЭЛ НАДАЛ БЕҲТАРИН ВАРЗИШГАР ДАР ТАЪРИХИ ИСПАНИЯ

МАСТЧОҲ СИМОИ ИДОНА МЕГИРАД

18.05.2020


СУҒД. МУБОРИЗА АЛАЙҲИ БЕМОРИҲОИ СИРОЯТӢ ПУРЗӮР МЕГАРДАД

НУРОБОД ҲУСНИ НАВ МЕГИРАД

ФУТБОЛ. ЧЕМПИОНАТИ БЕЛГИЯ НИЗ ПЕШ АЗ МУҲЛАТ АНҶОМ ЁФТ

ТОҶИКИСТОНУ БЕЛАРУС ДАР МУБОРИЗА БО КОРОНАВИРУС ҲАМКОРӢ МЕКУНАНД

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

15.05.2020


МАШВАРАТИ КОРИИ МУОВИНИ САРВАЗИРИ МАМЛАКАТ ДАР ШАҲРИ БӮСТОН

ТОҶИКИСТОН. БОЗ 403 МУБТАЛОИ КОРОНАВИРУС ШИФО ЁФТ

ДАР ИСФАРА МАКТАБИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ «ОРИОН» БУНЁД МЕШАВАД

КӮДАКОН. КОРОНАВИРУС ҚУДРАТИ "ЗАБТ" - И ОРГАНИЗМИ ОНҲОРО НАДОРАД

ДАРВОЗ. САҲМИ ЗАНОН ДАР РУШДИ НОҲИЯ БЕШТАР МЕГАРДАД

БОЗОРИ ТРАНСФЕРӢ. АРЗИШИ ФУТБОЛБОЗОНИ ДАСТАҲОИ ЛИГАИ ОЛӢ

ПЕШНИҲОДИ ВОХӮРИИ НАМОЯНДАҲОИ ИДМ ВА СҶТ БАРОИ МУБОДИЛАИ ТАҶРИБАИ МУБОРИЗА БО COVID – 19

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

ХАТЛОН. САҲМИ РАЁСАТИ КҲФ ДАР ПЕШГИРИИ COVID-19

14.05.2020


КИТОБХОНАИ МИЛЛӢ. ТАЪСИСИ МАХЗАНИ ЭЛЕКТРОНӢ


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед