logo

фарҳанг

НАҶМИДДИН КАВКАБӢ. ТО БУЛБУЛИ ҶОН НАҒМАСАРО ХОҲАД БУД...

Тибқи Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 31 майи соли равон бо мақсади эҳёи мероси бузурги илмию таърихӣ, тарғиби арзишҳои умумибашарии фарҳанги тоҷикон ва тамаддуни мардумони Шарқи Миёнаю Наздик, тарбияи маънавӣ ва таҳкими равобити сиёсию фарҳангӣ дар ҷумҳурӣ 550 - солагии Наҷмиддин Кавкабӣ таҷлил мешавад.
Мусиқидон, оҳангсоз, навозанда, ҳофиз ва шоири тоҷик Наҷмиддин Гавҳарии Кавкабӣ соли 1468 дар Бухоро, дар хонаводаи олим ва шоир Мавлоно Гавҳарӣ ба дунё омадааст. Наҷмиддин асосҳои амалию назарии шеъру мусиқиро аз падараш омӯхта, барои такмили илму маҳорат аз донишмандону ҳунарварони бузурги замонаш асосҳои шеър, мусиқӣ ва фалсафаро фаро мегирад.
Наҷмиддин Кавкабӣ мактаби нави таҳқиқӣ - амалии мусиқӣ таъсис дода, дар иртибот ба масоили амалӣ ва назарии мусиқӣ  чандин рисолаю манзумаҳои мусиқӣ иншо кардааст. Ӯ муаллифи асарҳои илмию назариявии «Рисолаи мусиқӣ», «Рисола дар баёни Дувоздаҳмақом» (аввалин таълифоти назариявии мусиқии ба назм нигошташуда), «Рисолаи киромия дар илми мусиқӣ», «Султония» ва ғайра дар таърихи тамаддуни мусиқии асри XVI аз муҳимтарин таълифоти мусиқӣ маҳсуб шуда, аксари мусиқидонони садаҳои XVI - XVII ва ибтидои асри XVIII Мовароуннаҳру Хуросон, Эрон ва Ҳиндустон ба осораш чун манобеи муътамад истинод овардаанд.
Дар инкишофи мақомҳо Наҷмиддин Кавкабӣ саҳми босазо дошта, нахустин бор матни мақомҳоро («Куллиёти Дувоздаҳмақом») тартиб дода, минбаъд ин кори ӯ дар ҳавзаҳои ҳунарию эҷодии Мовароуннаҳру Хуросон, Эрон, Ҳиндустон як раванди нави эҷодию иҷроиро рӯи саҳна овард. Дар заминаи «Куллиёти Дувоздаҳмақом» на фақат назми комили мақомҳо, инчунин, минбаъд таҳия ва тадвинкунандагони назми «Шашмақом», «Ҳафт дастгоҳ» аз ин кори Наҷмиддин Кавкабӣ зиёд истифода бурдаанд.
Наҷмиддин Кавкабӣ чун мусанниф дар шакли анвоъ, жанрҳои шеърию мусиқии «савт», «кор», «нақш», «амал», «пешрав», «миёнхона», «сархона», «сарбанд», «қавл», «куллиёт», «рехта», «саҷъ» ва дигар таркиботи мақомҳо тағйироту такмилоти навине ворид карда, дар аксари ин анвои созию овозӣ асарҳои рангине офаридааст. Дар шакли мусиқии «Куллиёт» асари офаридаи ӯ дар ҳавзаҳои ҳунарии Бухоро, Самарқанд, Ҳирот, Ҳинд ва Эрон рӯҳияи нави назирасароии шеърию мусиқиро ба миён оварда, бисёр мусиқидонон ба ин асараш назираҳо гуфтаанд.
Асари маҷмӯии Наҷмиддин Кавкабӣ ба усули «Зарбулфатҳ» (ба мақомҳои «Ҳусайнӣ», «Рост», «Ироқ») дар доираҳои эҷодию иҷроӣ шуҳрати зиёд касб намуда, мусаннифону сарояндагони Самарқанду Бухоро, Марв, Хоразм, Ҳирот дар тазмини ин силсила асарҳо офаридаанд. Ё худ «Чаҳорзарб» - и Наҷмиддин Кавкабӣ ба мақоми «Ироқ» ҳам аз таснифоти «таркибан муҳташаму ҳирфаии мусиқии» асрҳои XVI - XVII маҳсуб шуда, матни ин асар ба қалами мусанниф мансуб буда, қисми аввали он бо таронаи зайл оғоз меёбад:
Дидаи ёр аз рухат пурнур бод,
Чашми душман аз ҷамолат дур бод,
Кавкабиро талъати зебои ту,
То умедаш дидаи манзур бод.

Бино бар тавзеҳи Хоҷа Ҳасани Нисорӣ («Музаккир-ул-аҳбоб»), Дарвешалии Чангӣ («Туҳфат-ус-сурур»), Сайфиддини Ғазнавӣ («Рисолаи мусиқӣ») ва дигарон, «Зарбулфатҳ»-и Наҷмиддин Кавкабӣ аз таснифоти шаклан мураккаб буда, барои бисёр оҳангсозон, ҳофизон ва мутрибони асрҳои XVI - XVII мактаби эҷодӣ шудааст. Матни «Зарбулфатҳ» низ ба қалами Кавкабӣ мансуб буда, ду таронаи зерин дар шакли рубоӣ эҷод шудааст:
То булбули ҷон нағмасаро хоҳад буд,
То матлаби «Ушшоқ» «Наво» хоҳад буд.
Бе замзамаи ишқ нахоҳам будан,
То қуввати дам задан маро хоҳад буд.

* * *
Мутриб чу ба ришта нағмаро соз кунад,
«Наврӯз»-у «Гавашт»-у «Салмак»
оғоз кунад.
Гуфтам: Санамо, намой «Гардония»-ро
Пас «Моя» бигардонаду «Шаҳноз» кунад.
«Куллиёт» бар мақоми «Рост» аз ҷумлаи ихтирооти барҷастаи Наҷмиддин Кавкабӣ буда, дар пешрафти санъати мақомхонӣ, такмили қисмҳои созию овозии мақомҳо таъсири калон расондааст. Матни «Куллиёт» асари шаклан ва бадеҳатан мураккаби мусиқӣ мебошад, ки дар байни аҳли созу овоз чун рисолаи таълимӣ эътибор доштааст. Матни «Куллиёт» низ ба қалами Наҷмиддин Кавкабӣ тааллуқ дошта, қисми аввали он бо мисраъҳои зерин оғоз ёфтааст:
Зи роҳи «Рост» гар оҳанг мекунӣ
ба «Ҳиҷоз»,
Зи «Исфаҳон» гузаре ҷониби
«Ироқ» андоз.
Ба ноқа «Зангула» дар пардаи
«Раҳовӣ» банд,
Ба «Бӯсалик» «Ҳусайнӣ»- сифат
барор овоз.
Машав «Бузург» зи рӯи ниёз «Кӯчак» бош,
Дар он мақом ба «Ушшоқ»-у ба
«Наво» пардоз.
«Гавашт»-у «Моя»-ву «Гардония»
чу бархонӣ,
Бисоз пардаи «Наврӯз»-и «Салмак»-у
«Шаҳноз».
Наҷмиддин Кавкабӣ аввалин касест, ки зимни «Куллиёт» матни дуҷилдаи «Дувоздаҳмақом» ва таркиботи онро ба риштаи назм кашида, онро ба Абдураҳмони Ҷомӣ бахшидааст. Ӯ дар гуфтани ғазал, рубоӣ, қасида, маснавӣ ва дигар жанрҳои шеърӣ маҳорати хуб дошта, соҳиби ду девони ашъор мебошад.
Наҷмиддин Кавкабӣ яке аз муассисон ва саромадони ду мактаби илмӣ ва амалии мусиқӣ дар Бухоро ва Самарқанд буда, таҳти сарварии ӯ як зумра мусиқидонон, оҳангсозон, сарояндагону навозандагон, шоир – тазкиранависон ба камол расидаанд. Хоҷа Абдулҳасани Кавкабии Самарқандӣ, Хоҷа Ҳасани Нисорӣ, Хоҷа Ҷаъфари Қонунии Самарқандӣ, Амир Алиакбари Қонунии Самарқандӣ, Боқии Ҷарроҳи Самарқандӣ, Мираки Маҷрӯҳи Чангии Бухороӣ, Хоҷа Муҳаммади Кавкабӣ ва дигарон аз шогирдони ӯянд.
Қисмати Наҷмиддин Кавкабӣ ба таври фоҷиавӣ анҷом ёфтааст. Ӯро соли 1532, ҳангоми бозгашт аз сафари Машҳад одамони шоҳ Таҳмосб дар роҳи байни Ҳироту Бухоро ба қатл расондаанд. Қабраш дар маҳаллаи Бозори Нави Имом Ҷунайдхони Ғазолӣ (Бухоро) воқеъ аст.
Осори Наҷмиддин Кавкабӣ дар инкишофи санъати мусиқӣ, ташаккули «Дувоздаҳмақом» ва вусъати мақомхонӣ ва таҳқиқи паҳлуҳои нави назарӣ ва амалии мусиқӣ, тарбияи мусиқидонону пешаварони минбаъда ҳиссаи сазовор дорад.
Таҳияи Умари ШЕРХОН


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 07.08.2018    №: 155    Мутолиа карданд: 610

14.10.2019


Роҳи Помир ба панҷгонаи зеботарин роҳҳои дунё шомил гардид

Дар Ҷопон аз тӯфони «Хагибис» 33 нафар ҳалок гашт

Трамп маблағеро ном бурд, ки Вашингтон дар ҷангҳои Шарқи Наздик масраф кардааст

Астронавти амрикоӣ рекорди ба кайҳон баромадани кайҳоннавардони русро пас мегузорад

Ҷаҳон дар як сатр

11.10.2019


Боздиди қариб 8 миллион нафар аз ғурфаи Тоҷикистон дар намоишгоҳи Чин

СААД дар Бишкек вокуниши муштарак ба ҳолатҳои фавқулодаро баррасӣ намуд

Ҷаҳон дар як сатр

10.10.2019


Ёддошти тафоҳум ба имзо расид

Вохӯрии вазирони корҳои дохилии Тоҷикистону Россия

Душанбе ва Димишқ бозгашти тоҷикистониёнро аз Сурия баррасӣ намуданд

Меркел ва Ҷонсон оид ба Brexit ба мувофиқа омада натавонистанд

Барнаул лидерҳои ҷавони кишварҳои Осиёро гирд овард

Ҷаҳон дар як сатр

08.10.2019


ТОҶИКОБОД. 40 НАФАР БА САФИ ҚУВВАҲОИ МУСАЛЛАҲ ПАЙВАСТ

Мулоқоти Қоҳир Расулзода бо роҳбарони ҳайатҳои давлатҳои аъзои САҲА

Ҳамоиш ба муносибати Рӯзи забони давлатӣ дар Тошканд

Бизнес - форуми сайёҳии Тоҷикистону Қирғизистон

СММ амнияти кӯдакони Афғонистонро боиси нигаронӣ хонд

Бонки ҷаҳонӣ Тоҷикистонро ба рӯйхати кишварҳои ислоҳотгар ворид намуд

Ҷаҳон дар як сатр

07.10.2019


ВМКБ. Нақшаи даъват иҷро шуд

ҲИСОР. Ташкили аввалин бозори минтақавии ҳунармандӣ

Ихтирои доруи заъфи дилу раг дар Канада

Сарвари Ӯзбекистон санҷиши фаъолияти сомонаҳои мақомоти давлатиро дархост намуд

ҶХД-и Корея музокирот бо ИМА - ро то охири сол қатъ кард

Дар чор шаҳри калони Россия амали террористӣ пешгирӣ гардид

Ҷаҳон дар як сатр

03.10.2019


Путин: «ИИАО бояд бо СҲШ ва АСЕАН иртиботи қавӣ дошта бошад»

Прокурорҳои генералии СҲШ мубориза бо нашъафурӯшӣ ва қочоқро баррасӣ намуданд

Таъкиди сарвазири Гурҷистон аз зарурати беҳсозии муносибат бо Россия

Ҷаҳон дар як сатр

01.10.2019


Тоҷикистон 48 зиндониро ба Афғонистон интиқол дод

Намояндагони комиссияи Аврупо барои музокирот ба Беларус мераванд


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед