logo

фарҳанг

ШОҲНОМАХОНӢ. ОНРО БОЯД БО РАВИШИ НАВ ЭҲЁ КАРД

«Шоҳнома» достони ҳазорсолаи фаромӯшгашта нест, балки акси садои ниёгони мост, ки дар дилу дидаи халқи шоирпарвару шеърдӯсти тоҷик зиндааст.
Эмомалӣ Раҳмон
Тоҷикон аз замонҳои қадим ҳунарманд буданд. Ин ҳунарҳоро ба таври умумӣ метавон ба ду дастаи бузург ҷудо кард: яке ҳунарҳое, ки вобаста ба касбу кору пешае  марбут аст, дигаре ҳунарҳои иҷроӣ мебошанд, ки барои гирифтани ғизои маънавӣ аз ҷониби шахсони моҳиру ҳунарманду гӯяндаи матнҳои фолклорӣ сурат мегирад. Ин ҳар ду гурӯҳро метавон боз ба зергурӯҳҳо ҷудо кард. Ҳар кадоме аз ҳунарҳои мардумӣ дар зиндагии гузашта, то рӯзгори мо нақши арзишманди худро бозида омадаанд. Баъзе аз ин ҳунарҳои мардумӣ, ки таърихи чандҳазорсола доранд, барои лаззати маънавӣ гирифтан ва дилхушии мардум иҷро мешаванд. Тоҷикон ба мисли садҳо ҳунарҳои дастии касбу кори худ, ҳамчунин, бо ҳунарҳои иҷроии хеш, ба монанди хунёгарӣ, сарояндагӣ, дорбозӣ, афсонагӯӣ, қиссагӯӣ, шоҳномахонӣ, наққолӣ, ширинкорӣ, қофиябозӣ, масхарабозӣ, бозигарӣ, навозандагӣ, раққосӣ ва ғайра дар тӯли ҳазорсолаҳо ба мардум ғизои маънавӣ мебахшанд.
Яке аз ин ҳунарҳо шоҳномахонӣ аст, ки гӯяндагони махсус достонҳои «Шоҳнома»-ро месароиданд, баён менамуданд ё ки бо маҳорат (чун актёр) иҷро менамуданд, ки ин ҳунари шоҳномахонӣ таърихи дуру дароз дорад.

Пас аз ба вуҷуд омадани хат ва баъдан бо гузашти замон, тадриҷан ба шакли навишторӣ даромадани осори гуфторӣ, дар байни мардум дар канори бо маҳорат ба самъи шунаванда расондани матн, ҳамоно ҳунари бо садои дилнишин хондани он низ идома дошт. Азбаски дар замонҳои пешин аксари мардум аз хондан ва навиштан огоҳ набуданд, баён намудани осори мансур ва сароидани осори манзум густариш ёфта буд.
Дар садаҳои аввали мелодӣ ва баъдҳо дар канори хондану сароидану ҳикоят намудан, шоҳномахонӣ низ ривоҷ пайдо кард. Дар садаҳои 4-6 – и милодӣ ва баъдҳо касоне буданд, ки достонҳои «Шоҳнома»-ро мехонданд, месароиданд ва баён менамуданд. Дар натиҷа «Худойнома»-ҳо, «Шоҳнома»-ҳо ба вуҷуд омаданд.
«Шоҳнома»-и Фирдавсӣ низ бар асоси ҳамин сарчашмаҳо арзи вуҷуд кард. Баъдҳо онро наққолону қиссагӯёни моҳир месароиданд ва ҳамин тавр шоҳномахонӣ дар байни мардум ривоҷ ёфт. Ин ҳунари мардумӣ садаҳои баъд низ идома дошт. Аксари қиссагӯён, наққолон аз матни ин асари ҳамосии беназир истифода менамуданд.
Ҳамин тавр, шоҳномахонӣ то замони мо идома ва то нимаи аввали садаи ХХ дар аксари манотиқи Осиёи Миёна, Афғонистон ва Эрон густариш ёфт.
Дар сарчашмаҳо дар бораи шоҳномахонӣ гоҳе ишоратҳо дида мешавад. Дар бораи ин ҳунари воло суханҳои нек гуфта шудааст. Пас аз ба вуҷуд омадани илми фолклоршиносӣ пажӯҳандагон ба ин ҳунари волои мардумӣ, кам таваҷҷуҳ намуданд. Аммо аз пурсишҳо андак низ маълум шуд, ки дар ҷойҳои махсус, дар назди бозорҳо, қаҳвахонаҳо, баъдтар шабнишиниҳои гурӯҳӣ, хонаводагӣ ва чойхонаҳо шоҳномахонӣ вуҷуд доштааст. Дар канори ба мардум пешкаш намудани ҳунарҳои гуногуни иҷроии сарояндагон ва гӯяндагони моҳир шоҳномахонӣ низ ҳамеша дорои ҷойгоҳи худ будааст.
Тибқи мушоҳида ва маълумоти ҷамъовардаи мо, қиссагӯӣ ва шоҳномахонӣ дар нимаи аввали садаи бист, бештар буда ва баъдҳо сол ба сол камтар шуда, ҷои онро воситаҳои дигари ҳунарӣ ва ахборӣ ба монанди радио, театр, телевизион, видео, интернет ва ғайра гирифтаанд. Бо вуҷуди он дар байни тоҷикон, дар зеҳни баъзе аз калонсолон, ҳамон ҳунари қиссагӯӣ, китобхонӣ, шоҳномахонӣ, шоҳномасароӣ на фақат боқӣ мондааст, балки ҳоло низ шахсонеро пайдо кардан мумкин аст, ки ин оини деринаи ҳунари ниёгонро дар муҳити хонаводагии хеш идома медиҳанд. То наздикиҳо дар Панҷакент пирмардоне буданд, ки баъзе аз достонҳои «Шоҳнома» - ро моҳирона ҳикоят мекарданд ва бо садои дилнишин онҳоро месароиданд. Ин ҳунари волои мардумӣ дар минтақаҳои дигари Тоҷикистон низ буд. Пас ҷустуҷӯ бояд кард.
Имрӯзҳо низ дар гӯшаву канори Тоҷикистон, Ӯзбекистон ва Афғонистон касоне ҳастанд, ки достонҳои «Шоҳнома» - ро, ки аз ниёгони худ шунидаанд, ҳикоят мекунанд ва ё бо маҳорат иҷро менамоянд.
Зарур аст, ки ҳунари шоҳномахониро бо равиши нав дар мактабҳо эҳё кард. Чунки «Шоҳнома»-и безаволи Фирдавсӣ аз аввал то ба охир панду  андарз ё худ ташвиқи хирад, худшиносӣ, ватандӯстӣ, инсондӯстӣ ва дигар хислатҳои неки инсонӣ мебошад.
Равшан РАҲМОНӢ,
профессори ДМТ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 17.09.2018    №: 182-183    Мутолиа карданд: 268

10.12.2019


Мулоқоти Қоҳир Расулзода бо Хуан Тсзян Жун

Шиносоии Азим Иброҳим аз ҷараёни корҳои сохтмонии роҳҳои Душанбе

Дар доираи Озмуни ҷумҳуриявии «Сайри гули лола» машварати корӣ баргузор гардид

Дар Париж, Москва ва Киев оид ба муовизаи асирон ба мувофиқа омаданд

Туркия ба рафъи хатари «Давлати исломӣ» дар Афғонистон мусоидат мекунад

Сарвазири нави Финляндия - ҷавонтарин дар ҷаҳон сарвари ҳукумат

Disney дар остонаи рекорди нави ҷаҳонӣ

Ҷаҳон дар як сатр

09.12.2019


Боз як майдончаи нави варзишу бозии кӯдакон кушода шуд

Сохтмони гузаргоҳи зеризаминӣ бо дарозии 260 метр

Чемпионати осиё. Тоҷикистон дар гурӯҳи "А"

Сӯхтор дар фабрикаи Деҳлӣ боиси марги беш аз 40 нафар шуд

Медведев шартҳои бастани шартномаи газ бо Киевро гуфт

Ёрии ҷаҳонӣ ба Афғонистон 46 дарсад коҳиш ёфт

Аморати Муттаҳидаи Араб кайҳоннавард интихоб мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

06.12.2019


Боздиди Рустами Эмомалӣ аз варзишгоҳи «Миллий»

Хуҷанд. Бунёди корхонаи истеҳсоли телевизор, яхдон ва кондитсионер

Масъалаи моҳияти сармояи инсонӣ дар рушди инноватсионӣ мавриди баррасӣ қарор гирифт

Пекин аз Вашингтон кам кардани боҷи молҳои чиниро дархост намуд

ОПЕК истихроҷи нафтро метавонад кам созад

Дар мактабҳои Қазоқистон гузариш ба алифбои лотиниро мавқуф гузоштанд

Коррупсияро дар Қирғизистон тавассути рақамисозӣ бартараф карданианд

Ҷаҳон дар як сатр

05.12.2019


Беш аз ду тонна доруворӣ ба коми оташ рафт

Фестивали филм ва мусиқии Руминия дар Тоҷикистон

Боздиди Рустами Эмомалӣ аз шаҳри Самарқанд

Дар Афғонистон шоҳасари Бобоҷон Ғафуров “Тоҷикон” чоп шуд

Макрон изҳороти НАТО оид ба «таҳдиди русӣ» - ро зери шубҳа гузошт

Боздошти муовини собиқ сарвари «ДИ» Ал - Бағдодӣ дар Ироқ

Андрей шевченко дар мураббигӣ низ муваффақ аст

Ҷаҳон дар як сатр

04.12.2019


Тақвияти ҳамкориҳо дар мубориза бар зидди терроризму экстремизм матраҳ гардид

Ҷаласаи гурӯҳи корӣ оид ба таҳияи намоишгоҳ бахшида ба мероси муштараки фарҳангии Роҳи абрешим баргузор шуд


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед