logo

фарҳанг

ШОҲНОМАХОНӢ. ОНРО БОЯД БО РАВИШИ НАВ ЭҲЁ КАРД

«Шоҳнома» достони ҳазорсолаи фаромӯшгашта нест, балки акси садои ниёгони мост, ки дар дилу дидаи халқи шоирпарвару шеърдӯсти тоҷик зиндааст.
Эмомалӣ Раҳмон
Тоҷикон аз замонҳои қадим ҳунарманд буданд. Ин ҳунарҳоро ба таври умумӣ метавон ба ду дастаи бузург ҷудо кард: яке ҳунарҳое, ки вобаста ба касбу кору пешае  марбут аст, дигаре ҳунарҳои иҷроӣ мебошанд, ки барои гирифтани ғизои маънавӣ аз ҷониби шахсони моҳиру ҳунарманду гӯяндаи матнҳои фолклорӣ сурат мегирад. Ин ҳар ду гурӯҳро метавон боз ба зергурӯҳҳо ҷудо кард. Ҳар кадоме аз ҳунарҳои мардумӣ дар зиндагии гузашта, то рӯзгори мо нақши арзишманди худро бозида омадаанд. Баъзе аз ин ҳунарҳои мардумӣ, ки таърихи чандҳазорсола доранд, барои лаззати маънавӣ гирифтан ва дилхушии мардум иҷро мешаванд. Тоҷикон ба мисли садҳо ҳунарҳои дастии касбу кори худ, ҳамчунин, бо ҳунарҳои иҷроии хеш, ба монанди хунёгарӣ, сарояндагӣ, дорбозӣ, афсонагӯӣ, қиссагӯӣ, шоҳномахонӣ, наққолӣ, ширинкорӣ, қофиябозӣ, масхарабозӣ, бозигарӣ, навозандагӣ, раққосӣ ва ғайра дар тӯли ҳазорсолаҳо ба мардум ғизои маънавӣ мебахшанд.
Яке аз ин ҳунарҳо шоҳномахонӣ аст, ки гӯяндагони махсус достонҳои «Шоҳнома»-ро месароиданд, баён менамуданд ё ки бо маҳорат (чун актёр) иҷро менамуданд, ки ин ҳунари шоҳномахонӣ таърихи дуру дароз дорад.

Пас аз ба вуҷуд омадани хат ва баъдан бо гузашти замон, тадриҷан ба шакли навишторӣ даромадани осори гуфторӣ, дар байни мардум дар канори бо маҳорат ба самъи шунаванда расондани матн, ҳамоно ҳунари бо садои дилнишин хондани он низ идома дошт. Азбаски дар замонҳои пешин аксари мардум аз хондан ва навиштан огоҳ набуданд, баён намудани осори мансур ва сароидани осори манзум густариш ёфта буд.
Дар садаҳои аввали мелодӣ ва баъдҳо дар канори хондану сароидану ҳикоят намудан, шоҳномахонӣ низ ривоҷ пайдо кард. Дар садаҳои 4-6 – и милодӣ ва баъдҳо касоне буданд, ки достонҳои «Шоҳнома»-ро мехонданд, месароиданд ва баён менамуданд. Дар натиҷа «Худойнома»-ҳо, «Шоҳнома»-ҳо ба вуҷуд омаданд.
«Шоҳнома»-и Фирдавсӣ низ бар асоси ҳамин сарчашмаҳо арзи вуҷуд кард. Баъдҳо онро наққолону қиссагӯёни моҳир месароиданд ва ҳамин тавр шоҳномахонӣ дар байни мардум ривоҷ ёфт. Ин ҳунари мардумӣ садаҳои баъд низ идома дошт. Аксари қиссагӯён, наққолон аз матни ин асари ҳамосии беназир истифода менамуданд.
Ҳамин тавр, шоҳномахонӣ то замони мо идома ва то нимаи аввали садаи ХХ дар аксари манотиқи Осиёи Миёна, Афғонистон ва Эрон густариш ёфт.
Дар сарчашмаҳо дар бораи шоҳномахонӣ гоҳе ишоратҳо дида мешавад. Дар бораи ин ҳунари воло суханҳои нек гуфта шудааст. Пас аз ба вуҷуд омадани илми фолклоршиносӣ пажӯҳандагон ба ин ҳунари волои мардумӣ, кам таваҷҷуҳ намуданд. Аммо аз пурсишҳо андак низ маълум шуд, ки дар ҷойҳои махсус, дар назди бозорҳо, қаҳвахонаҳо, баъдтар шабнишиниҳои гурӯҳӣ, хонаводагӣ ва чойхонаҳо шоҳномахонӣ вуҷуд доштааст. Дар канори ба мардум пешкаш намудани ҳунарҳои гуногуни иҷроии сарояндагон ва гӯяндагони моҳир шоҳномахонӣ низ ҳамеша дорои ҷойгоҳи худ будааст.
Тибқи мушоҳида ва маълумоти ҷамъовардаи мо, қиссагӯӣ ва шоҳномахонӣ дар нимаи аввали садаи бист, бештар буда ва баъдҳо сол ба сол камтар шуда, ҷои онро воситаҳои дигари ҳунарӣ ва ахборӣ ба монанди радио, театр, телевизион, видео, интернет ва ғайра гирифтаанд. Бо вуҷуди он дар байни тоҷикон, дар зеҳни баъзе аз калонсолон, ҳамон ҳунари қиссагӯӣ, китобхонӣ, шоҳномахонӣ, шоҳномасароӣ на фақат боқӣ мондааст, балки ҳоло низ шахсонеро пайдо кардан мумкин аст, ки ин оини деринаи ҳунари ниёгонро дар муҳити хонаводагии хеш идома медиҳанд. То наздикиҳо дар Панҷакент пирмардоне буданд, ки баъзе аз достонҳои «Шоҳнома» - ро моҳирона ҳикоят мекарданд ва бо садои дилнишин онҳоро месароиданд. Ин ҳунари волои мардумӣ дар минтақаҳои дигари Тоҷикистон низ буд. Пас ҷустуҷӯ бояд кард.
Имрӯзҳо низ дар гӯшаву канори Тоҷикистон, Ӯзбекистон ва Афғонистон касоне ҳастанд, ки достонҳои «Шоҳнома» - ро, ки аз ниёгони худ шунидаанд, ҳикоят мекунанд ва ё бо маҳорат иҷро менамоянд.
Зарур аст, ки ҳунари шоҳномахониро бо равиши нав дар мактабҳо эҳё кард. Чунки «Шоҳнома»-и безаволи Фирдавсӣ аз аввал то ба охир панду  андарз ё худ ташвиқи хирад, худшиносӣ, ватандӯстӣ, инсондӯстӣ ва дигар хислатҳои неки инсонӣ мебошад.
Равшан РАҲМОНӢ,
профессори ДМТ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 17.09.2018    №: 182-183    Мутолиа карданд: 356
05.08.2020


ТОҶИКИСТОН. 6 ҲАЗОРУ 356 ГИРИФТОРИ БЕМОРИИ COVID – 19 ШИФО ЁФТ

АЗ «АМОНАТБОНК» СИПОСГУЗОРЕМ

ЛИГАИ ОЛӢ. МАРҲИЛАИ ДУЮМ 8 АВГУСТ ОҒОЗ МЕЁБАД

04.08.2020


ТОҶИКИСТОН. 6 ҲАЗОРУ 317 БЕМОРИ COVID – 19 ШИФО ЁФТ

ОМОДАГИҲО ҶИҲАТИ БАРӮЙХАТГИРИИ АҲОЛӢ ВА ФОНДИ МАНЗИЛ ИДОМА ДОРАНД

АГЕНТИИ СОДИРОТ. СОДИРОТИ МАҲСУЛОТИ КИШОВАРЗӢ АФЗУД

83 КОРХОНАИ НАВИ САНОАТӢ МАВРИДИ БАҲРАБАРДОРӢ ҚАРОР ГИРИФТ

ВКД. САТҲИ ҶИНОЯТ КОҲИШ ЁФТ

SARS – CoV – 2. ТАДҚИҚОТИ ОЛИМОН ХАТАРИ НАВИ ОНРО ОШКОР СОХТ

ФАЙЗРЕЗ Ё СЕСАД ХАРБУЗА АЗ ЯК КАФ ЗАМИН

ҶОМИ ТОҶИКИСТОН – 2020. ҶУФТҲОИ ДАВРИ 1/4 - ФИНАЛӢ МУАЙЯН ГАРДИДАНД

03.08.2020


ТОҶИКИСТОН. АЗ КОРОНАВИРУС 83,7 ДАРСАДИ СИРОЯТЁФТАГОН СИҲАТ ШУДАНД

АКАДЕМИЯИ ИДОРАКУНИИ ДАВЛАТӢ ДОНИШҶӮЁНИ ХОРИҶИРО БА ТАҲСИЛ ҶАЛБ КАРДАНИСТ

ҲИСОР. БУНЁДИ ИНШООТИ ҶАШНӢ ИДОМА ДОРАД

ГУМРУК. СОДИРОТИ МОЛУ МАҲСУЛОТИ ВАТАНӢ 19,1 ДАРСАД АФЗУД

КУМИТАИ АНДОЗ. ПАНДЕМИЯ БА ИҶРОИ НАҚША БЕТАЪСИР НАМОНД

ТОҶИКИСТОН. 6 ҲАЗОРУ 103 БЕМОРИ COVID - 19 СИҲАТ ШУД

СУҒД. РӮНАМОИИ КИТОБНОМАИ ҲАШТҶИЛДАИ “ПЕШВОИ МИЛЛАТ - ЭМОМАЛӢ РАҲМОН”

САРҲАД. ДАР НОҲИЯИ МИР САЙИД АЛИИ ҲАМАДОНӢ 127 ҶИНОЯТ БА ҚАЙД ГИРИФТА ШУД

ИҶРОИ НАҚШАИ АНДОЗИ ИҶТИМОӢ 101 ДАРСАД ТАЪМИН ГАШТ

БАЛҶУВОН. ҲАҶМИ ИСТЕҲСОЛИ МАҲСУЛОТИ КИШОВАРЗӢ КОҲИШ ЁФТ

МАҲАЛ. ҶАЛБИ НИЁЗМАНДОН ВА ТИҶОРАТИ КИШОВАРЗӢ

ВМКБ. БОЗДИДИ РАМАЗОН РАҲИМЗОДА АЗ РАФТИ БУНЁДИ ИНШООТИ ҶАШНӢ

МОЛИЯ. МАБЛАҒГУЗОРИИ СОҲАҲОИ ИҶТИМОӢ АФЗУД

ФУТБОЛ. ТИМИ МИЛЛӢ МОҲИ СЕНТЯБР ДУ БОЗИИ САНҶИШӢ МЕГУЗАРОНАД

ЧИН ВАКСИНАИ АЛАЙҲИ КОРОНАВИРУСРО ДАР БРАЗИЛИЯ ВА АМА МЕОЗМОЯД

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

29.07.2020


ТОҶИКИСТОН. АЗ КОРОНАВИРУС 6065 КАС ШИФО ЁФТ

ДДСТДТ. БА ДОВТАЛАБОН ИМТИЁЗҲО ПЕШБИНӢ ШУДААСТ

ДДФСТ. СИФАТИ ТАЪЛИМ ДАР МЕҲВАРИ ТАВАҶҶУҲ

КОНСЕРВАТОРИЯИ МИЛЛӢ БА ШЎРОИ ДИФОЪ НИЁЗ ДОРАД

27 МЕДАЛИ ТИЛЛО ДАР ШАШ МОҲ

100 ДАРСАДИ САҲМИЯҲОИ ҶСК «АЗОТ» БА ФУРЎШ ГУЗОШТА МЕШАВАД

44 МИЛЛИОН СОМОНӢ ЗАРАРИ МОЛИЯВӢ БАРҚАРОР ШУД

ВАЗОРАТИ САНОАТ ВА ТЕХНОЛОГИЯҲОИ НАВ. ҲАҶМИ ИСТЕҲСОЛ ДАР ДАВРАИ ПАНДЕМИЯ НИЗ ЗИЁД ГАРДИД


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед