logo

фарҳанг

ДУМБРА, ТАНБӮР ВА ТАНБӮРА

Дутора, дутор, думбра аз қадимияти  фалаксароӣ далели муътамад мебошад. Таркибаш сода менамояд, вале навохтанаш  саҳл нест, чаро ки парда надорад. Қадимияти худро бо ҳамин вижагӣ нигоҳ доштааст, агарчи  бо ному шаклу сифат тағйир хӯрда.

Дар боби таърихи ин сози мусиқӣ дар миёни пажӯҳишгарони тоҷик иштибоҳ рафта, ки  мавҷудияташро дар ҳудуди  2,5 ҳазор сол рақам задаанд. Вале бозёфтҳои  бостоншиносон ва пажӯҳишҳои  олимони ҳамзабон ва аврупоӣ пайдоиши созҳои ториро фаротар аз пиндори мо медонанд. Бино  ба гуфтаи онҳо «...зодгоҳи созҳое, ки дорои косаи  танинӣ  ҳастанд….» ва «созҳои торӣ аз дутора пайдошуда…» Машриқ мебошад. Ин нуктаи назар комилан собит гардидааст. Дар деворнигораҳои Афросиёби куҳан сози дастадарозе нақш шудааст, ки косаи мурудшакли хурди дарунхолӣ дорад. Мусаввараҳои сангин ва сафолии Насои  қадим (Ашқобод) бо суроби ромишгарон, ки бештар занонаанд, андешаи моро дар ин иртибот комил мекунад.  Онҳо созе дар даст доранд, ки монои танбӯранд. Ба манбаъҳо чун пасту покиза бингарем, дармеёбем, ки аввалин сурудаҳо ситоишианд: дар мавриди зебоии табиату занон ва  корзору пайкори паҳлавонон. Дар ин рав «Шоҳнома» - и  Фирдавсӣ муттакост. Ӯ ишора мекунад, ки решаи созҳои нафасӣ ба даврони Ҷамшеду Ҳушанг ва Афросиёб мекашад, вале ҳанӯз он замон матн аҳамият надошт. Пасон сухан аз сози зеҳӣ ва овоз меравад, ки хоси овони Манучеҳр будааст. Дар ин ҷо  сухан аз  ҷашни пайванд шудани Золу  Рӯдоба - оғози даврони паҳлавонист, ки таърихи 4,5 - ҳазорсола дорад.
Овардаи Фирдавсӣ  асотир ё афсона нест. Далелу дастаке бостоншиносӣ навиштаҳои ӯро тасдиқ мекунад. Осори хеле барҷаста, ки дар Лувр (Порис, Фаронса) маҳфуз аст, исботи ин андеша мебошад. Дар нигораи сафолин, ки  ба ҳазораи дуюм ва аввали ҳазораи якуми қабл аз милод марбут мешавад, навозандаи  нимбараҳнае тасвир ёфтааст, ки саргарми навохтани танбӯри дастадароз мебошад. Ҳамзамон, бино бо навиштаи  бостоншиносони эронӣ ҳини ҳаффорӣ аз шаҳри Шуш муҷассамаи ду мард пайдо гардид, ки якеаш танбӯрро ташхис мекунад. Дар ин ҳолат  метавон натиҷа гирифт, ки агар соз барои таъмини ниёзмандиҳои мардум бошад, пас нахустин сарояндагон бояд дар даврае  пайдо шудаанд, ки Ҳаким Фирдавсӣ ишора карда.
Донишманди аврупоӣ Г. Ҷ. Фармар таъкид мекунад, ки: «Асари мусиқии ориёӣ ба араб хеле барвақт расида».  Дар қисмати олоти мусиқӣ, ба гуфтаи ӯ: «Ин нуфуз ҳатто пеш аз зуҳури ислом, яъне,  ҳангоме  ки Ирон бар  Ироқи араб фармонравоӣ дошт, шурӯъ шуд. Ва дар ин аҳд буд, ки чанг, ки онро дар Байнаннаҳрайн ҷанг мегуфтанд ва ҳамчунин, танбӯру барбат (уд) дар он кишвар ривоҷ ёфт».
Ин сози мусиқӣ  бо ҳамосасароӣ ва  корномаи диловарону паҳлавонон дар иртибот мебошад ва мазмуни  достони Гурзод (Гӯрғӯлӣ) аз овони Ашконӣ  боқист. Ин далел гувоҳ аст, ки сози мазкур дар он аҳд маъруф буд. Сарчашмаҳо аз хусуси созҳои торӣ дар ин овон ва баъд  аз он маълумот медиҳанд, ки суди мост.  Онро созҳои зеҳӣ  унвон додаанд, ки  дар аҳди Ашкониён, Кушониён,  Сосониён  ва сарзамини Тахористон,  то ҳуҷуми араб густариш хӯрдааст. Ба қавли қисмате аз муҳаққиқон, аз  Шарқ  берун омад ва  дар мамолики ҳамсоя  бо исми  танбӯра маъруф шуд. Чунончи дар Юнон бо унвони танпурос,  дар Албания  бо номи томуро . Дар аҳди ислом намунаи соз бо номи танпулло ба Чин  ҳам роҳ ёфт.  Ҳамин тавр, сайри таърихии ин сози мусиқӣ ғалатист.  
Манзури мо собит кардани он нест, ки  ҳама созҳои торӣ  аз  думбраву танбӯр пайдо шудааст. Чи ҳамаи мардумон вобаста ба зеҳн аз мушоҳида ва роҳи паймудаи худ дар гузораи қарнҳо ин қабил олоти мусиқиро сохтаанд. Абунасри Форобӣ аз ду намуди танбӯр: хуросонӣ ва бағдодӣ маълумот додааст,ки  то ҳуҷуми араб маълум буда. Вале ишораи Форобӣ ба  созҳои пардадор мебошад.
Сухан аз реша  ва таркиби  истилоҳ меравад. Осори санъатшиносон ба ин масъала бархӯрд дорад. Чунончи зумрае  бар  ин ақидаанд, ки танбӯр ба василаи Византия (империяи бузурги асри миёна) ба Аврупо рафт ва ба унвонҳои Пандур, Умандурра, Пандура ва калимоти дигаре тағйир хӯрд . Мисоли рӯшан дар  «Луғати русӣ - тоҷикӣ»- ст: «Бандура- танбӯри украинӣ».
Дар миён ҳунаршиносони  эронӣ асноди фаровоне  гирд меоваранд, вале натиҷаи ноогоҳона мегиранд. Ба андешаашон дар «Русия онро думура гӯянд ва чун аз  Русия ба Сибиру Муғулистон  роҳ  ёфт,  ба думра мавсум гардид». Ба чанд омил дар ин навишта ғалати мантиқӣ роҳ ёфтааст. Нахуст,  он чӣ маъруф аст миёни қавми туркӣ  ва бодиягард  қупуз, қамуз ва  қопуз мебошад, на думбра,  думра  ё танбӯр. Ва ҳам муҳаққиқони эронӣ бо истифода аз осори Г. Ҷ. Фармер таъкид мекунанд, ки яке аз созҳои муҳими  даврони Сосонӣ танбӯр аст. Ба қавли онон Г. Ҷ. Фармер ба истиноди баъзе аз фарҳангҳои форсӣ номи ин созро дар асл дунбра медонад. Мураккаб аз думба ё  дунб ба маънии думбола ё думб ва бара. Яъне,  Г. Ҷ. Фармер ишора мекунад ба тандиси бадастомада аз Шуш ва маҳфуз дар осорхонаи Луври Порис, ки танбӯрнавозеро мунъакис кардааст.
Воқеан, дар «Бурҳони қотеъ» омадааст, ки  «данбура - тунбӯр бошад ва он созест машҳур ва асли луғат  дунбабарра будааст, чи мушобаҳате ба дунбаи бара дорад. Ва ба касрати истеъмол думбра шудааст ва муарраби он танбӯра аст». Ба андешаи дигар, тамб ё тумб дар ин соз ба маънии боло омода бошад, ки  дар тамбак, дунбак низ вуҷуд дорад. Дар ҳамон луғат дунбакро чунин  маънидод кардаанд: «Дуҳуле бошад думдароз, ки онро аз  чӯб ва сафол ҳам созанд ва  бозигарон дар зери бағал гирифта навозанд». Ва луғати дигаре низ ҳаст аз дамур, дамура, ки лоиқи андеша аст: «Дамур, дамура - овози пасту оҳистаро гӯянд». Шояд дар муқоиса бо созҳои  баландовоз инчунин сифат муқаррар кардаанд. Ба ҳар сурат метавон натиҷа гирифт, ки баромади думб- ра, думра, танбӯра, танбӯр як аст ва бо мурури замон аз назари ном ва сохт тағйир хӯрдаанд.
 Дар мусиқии тоҷик дуторро ҳамчун сози  пардадор мешиносанд. Вале дар навоҳии ҷануб думбра ҳамон дутори муқаррарист. Мардум истилоҳи дутор, дуторӣ ва дуторнавозро пазируфтаанд.
Воқеан, ин сози миллӣ сайри  паҳновари таърихӣ дорад ва садояш ҷаззоб асту муассир. Ҳоҷӣ Ҳусайн ба таносуби навозиш   ва матн  арҷ мениҳад. Ҳине, ки бозии торҳо матнро қавитару  дилчасп мекунанд, сухан наворо неру мебахшад. Ва хушоянд аст:
Ки дилро хуш кунад мавзунии тор,
Чу ҳарфи мардуми  санҷидагуфтор.

Дар осори Ҳоҷӣ истилоҳи «дутор» вомехӯрад. Ҳарчанд ӯ фориғуттаҳсили  шаҳри Бухоро буд ва фарқ миёни думбра ва дуторро хуб медонист. Ба пиндори мо, ӯ дар ин ҷо ҳамон сози маъруфи кӯҳманзар думбра (дутор) - ро дар назар дорад.
Чу тори зулфи туам дил зи тоб меларзад,
Ба ҳар даме, ки занад торӣ бар дутор ангушт .
Ҷонибек АСРОРИЁН


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 18.09.2018    №: 184    Мутолиа карданд: 87

10.10.2018


Ҷаласаи Шӯрои вазирони мудофиаи кишварҳои узви ИДМ баргузор мешавад

Таҳкими ҳамкориҳои Бонки миллии Тоҷикистон ва БАТР

Дар Душанбе Фестивали байналмилалии «Чакан» доир мегардад

СУҒД. Бунёд ва таъмири 110 иншооти фарҳангӣ

РАШТ. Сохтмони 140 иншоот

РОШТҚАЛЪА. Вусъати созандагӣ

“SLOW FOOD”. Муаррифии гулмоҳии амударёӣ ва оши палов

МУНТАХАБИ ТОҶИКИСТОН ДАР ФИНАЛИ МУСОБИҚАИ "BANGABANDHU GOLD CUP"

09.10.2018


БАЛҶУВОН. Рӯ ба рушд

РАШТ. Авлавият ба ҳифзи муҳити зист

ТАНЗИМ. Қонуншиканон 25 ҳазор сомонӣ ҷарима шуданд

Сипоси сарвари ОПЕК Муҳаммад Баркиндо аз Владимир Путин

Сарони Россия ва Ӯзбекистон ҳамкории дуҷонибаро баррасӣ карданд

Неруҳои эътилофи байналмилалӣ дар Афғонистон амнияти интихоботро таъмин месозанд

Лондон зери об мемонад?

Ҷаҳон дар як сатр

08.10.2018


Даҳ соли минтақаҳои озоди иқтисодӣ

ЧЕМПИОНАТИ ОСИЁ. Мунтахаби Тоҷикистон – барандаи медалҳои нуқра

ДЗЮ-ДО. Натиҷаҳо аз Ҷоми Президенти Тоҷикистон

"ПАЛАНГИ ТИЛЛОӢ". Ғалабаи Ҷомӣ Ҳасанов

Сафари расмии Владимир Путин ба Ҳиндустон

Трамп ба вохӯрияш бо Путин дар Хелсинки баҳои баланд дод

Дар Туркия ҳамоиши чорҷониба оид ба Сурия баргузор мегардад

Селфи бо марг бозӣ кардан аст

Ҷаҳон дар як сатр

ЧЕМПИОНАТИ ОСИЁ. Футболбозони навраси тоҷик дар финал

04.10.2018


Анҷоми озмуни. “Маҳалла ва ташкилоти беҳтарин” дар Бохтар

КОНИБОДОМ. Деҳқонон ғолиби мусобиқа

Баргузории фестивали “Оши палов”

ТАНДУРУСТӢ. Назорат пурзӯр мешавад

Як мулоқоти муҳим

НБО - и "РОҒУН". Корҳои сохтмонӣ вусъат мегиранд

Сафари варзишгарони тоҷик ба Буэнос - Айрес

ТОҶИКОБОД. 31 медали варзишгарон дар нуҳ моҳ


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед