logo

фарҳанг

ДУМБРА, ТАНБӮР ВА ТАНБӮРА

Дутора, дутор, думбра аз қадимияти  фалаксароӣ далели муътамад мебошад. Таркибаш сода менамояд, вале навохтанаш  саҳл нест, чаро ки парда надорад. Қадимияти худро бо ҳамин вижагӣ нигоҳ доштааст, агарчи  бо ному шаклу сифат тағйир хӯрда.

Дар боби таърихи ин сози мусиқӣ дар миёни пажӯҳишгарони тоҷик иштибоҳ рафта, ки  мавҷудияташро дар ҳудуди  2,5 ҳазор сол рақам задаанд. Вале бозёфтҳои  бостоншиносон ва пажӯҳишҳои  олимони ҳамзабон ва аврупоӣ пайдоиши созҳои ториро фаротар аз пиндори мо медонанд. Бино  ба гуфтаи онҳо «...зодгоҳи созҳое, ки дорои косаи  танинӣ  ҳастанд….» ва «созҳои торӣ аз дутора пайдошуда…» Машриқ мебошад. Ин нуктаи назар комилан собит гардидааст. Дар деворнигораҳои Афросиёби куҳан сози дастадарозе нақш шудааст, ки косаи мурудшакли хурди дарунхолӣ дорад. Мусаввараҳои сангин ва сафолии Насои  қадим (Ашқобод) бо суроби ромишгарон, ки бештар занонаанд, андешаи моро дар ин иртибот комил мекунад.  Онҳо созе дар даст доранд, ки монои танбӯранд. Ба манбаъҳо чун пасту покиза бингарем, дармеёбем, ки аввалин сурудаҳо ситоишианд: дар мавриди зебоии табиату занон ва  корзору пайкори паҳлавонон. Дар ин рав «Шоҳнома» - и  Фирдавсӣ муттакост. Ӯ ишора мекунад, ки решаи созҳои нафасӣ ба даврони Ҷамшеду Ҳушанг ва Афросиёб мекашад, вале ҳанӯз он замон матн аҳамият надошт. Пасон сухан аз сози зеҳӣ ва овоз меравад, ки хоси овони Манучеҳр будааст. Дар ин ҷо  сухан аз  ҷашни пайванд шудани Золу  Рӯдоба - оғози даврони паҳлавонист, ки таърихи 4,5 - ҳазорсола дорад.
Овардаи Фирдавсӣ  асотир ё афсона нест. Далелу дастаке бостоншиносӣ навиштаҳои ӯро тасдиқ мекунад. Осори хеле барҷаста, ки дар Лувр (Порис, Фаронса) маҳфуз аст, исботи ин андеша мебошад. Дар нигораи сафолин, ки  ба ҳазораи дуюм ва аввали ҳазораи якуми қабл аз милод марбут мешавад, навозандаи  нимбараҳнае тасвир ёфтааст, ки саргарми навохтани танбӯри дастадароз мебошад. Ҳамзамон, бино бо навиштаи  бостоншиносони эронӣ ҳини ҳаффорӣ аз шаҳри Шуш муҷассамаи ду мард пайдо гардид, ки якеаш танбӯрро ташхис мекунад. Дар ин ҳолат  метавон натиҷа гирифт, ки агар соз барои таъмини ниёзмандиҳои мардум бошад, пас нахустин сарояндагон бояд дар даврае  пайдо шудаанд, ки Ҳаким Фирдавсӣ ишора карда.
Донишманди аврупоӣ Г. Ҷ. Фармар таъкид мекунад, ки: «Асари мусиқии ориёӣ ба араб хеле барвақт расида».  Дар қисмати олоти мусиқӣ, ба гуфтаи ӯ: «Ин нуфуз ҳатто пеш аз зуҳури ислом, яъне,  ҳангоме  ки Ирон бар  Ироқи араб фармонравоӣ дошт, шурӯъ шуд. Ва дар ин аҳд буд, ки чанг, ки онро дар Байнаннаҳрайн ҷанг мегуфтанд ва ҳамчунин, танбӯру барбат (уд) дар он кишвар ривоҷ ёфт».
Ин сози мусиқӣ  бо ҳамосасароӣ ва  корномаи диловарону паҳлавонон дар иртибот мебошад ва мазмуни  достони Гурзод (Гӯрғӯлӣ) аз овони Ашконӣ  боқист. Ин далел гувоҳ аст, ки сози мазкур дар он аҳд маъруф буд. Сарчашмаҳо аз хусуси созҳои торӣ дар ин овон ва баъд  аз он маълумот медиҳанд, ки суди мост.  Онро созҳои зеҳӣ  унвон додаанд, ки  дар аҳди Ашкониён, Кушониён,  Сосониён  ва сарзамини Тахористон,  то ҳуҷуми араб густариш хӯрдааст. Ба қавли қисмате аз муҳаққиқон, аз  Шарқ  берун омад ва  дар мамолики ҳамсоя  бо исми  танбӯра маъруф шуд. Чунончи дар Юнон бо унвони танпурос,  дар Албания  бо номи томуро . Дар аҳди ислом намунаи соз бо номи танпулло ба Чин  ҳам роҳ ёфт.  Ҳамин тавр, сайри таърихии ин сози мусиқӣ ғалатист.  
Манзури мо собит кардани он нест, ки  ҳама созҳои торӣ  аз  думбраву танбӯр пайдо шудааст. Чи ҳамаи мардумон вобаста ба зеҳн аз мушоҳида ва роҳи паймудаи худ дар гузораи қарнҳо ин қабил олоти мусиқиро сохтаанд. Абунасри Форобӣ аз ду намуди танбӯр: хуросонӣ ва бағдодӣ маълумот додааст,ки  то ҳуҷуми араб маълум буда. Вале ишораи Форобӣ ба  созҳои пардадор мебошад.
Сухан аз реша  ва таркиби  истилоҳ меравад. Осори санъатшиносон ба ин масъала бархӯрд дорад. Чунончи зумрае  бар  ин ақидаанд, ки танбӯр ба василаи Византия (империяи бузурги асри миёна) ба Аврупо рафт ва ба унвонҳои Пандур, Умандурра, Пандура ва калимоти дигаре тағйир хӯрд . Мисоли рӯшан дар  «Луғати русӣ - тоҷикӣ»- ст: «Бандура- танбӯри украинӣ».
Дар миён ҳунаршиносони  эронӣ асноди фаровоне  гирд меоваранд, вале натиҷаи ноогоҳона мегиранд. Ба андешаашон дар «Русия онро думура гӯянд ва чун аз  Русия ба Сибиру Муғулистон  роҳ  ёфт,  ба думра мавсум гардид». Ба чанд омил дар ин навишта ғалати мантиқӣ роҳ ёфтааст. Нахуст,  он чӣ маъруф аст миёни қавми туркӣ  ва бодиягард  қупуз, қамуз ва  қопуз мебошад, на думбра,  думра  ё танбӯр. Ва ҳам муҳаққиқони эронӣ бо истифода аз осори Г. Ҷ. Фармер таъкид мекунанд, ки яке аз созҳои муҳими  даврони Сосонӣ танбӯр аст. Ба қавли онон Г. Ҷ. Фармер ба истиноди баъзе аз фарҳангҳои форсӣ номи ин созро дар асл дунбра медонад. Мураккаб аз думба ё  дунб ба маънии думбола ё думб ва бара. Яъне,  Г. Ҷ. Фармер ишора мекунад ба тандиси бадастомада аз Шуш ва маҳфуз дар осорхонаи Луври Порис, ки танбӯрнавозеро мунъакис кардааст.
Воқеан, дар «Бурҳони қотеъ» омадааст, ки  «данбура - тунбӯр бошад ва он созест машҳур ва асли луғат  дунбабарра будааст, чи мушобаҳате ба дунбаи бара дорад. Ва ба касрати истеъмол думбра шудааст ва муарраби он танбӯра аст». Ба андешаи дигар, тамб ё тумб дар ин соз ба маънии боло омода бошад, ки  дар тамбак, дунбак низ вуҷуд дорад. Дар ҳамон луғат дунбакро чунин  маънидод кардаанд: «Дуҳуле бошад думдароз, ки онро аз  чӯб ва сафол ҳам созанд ва  бозигарон дар зери бағал гирифта навозанд». Ва луғати дигаре низ ҳаст аз дамур, дамура, ки лоиқи андеша аст: «Дамур, дамура - овози пасту оҳистаро гӯянд». Шояд дар муқоиса бо созҳои  баландовоз инчунин сифат муқаррар кардаанд. Ба ҳар сурат метавон натиҷа гирифт, ки баромади думб- ра, думра, танбӯра, танбӯр як аст ва бо мурури замон аз назари ном ва сохт тағйир хӯрдаанд.
 Дар мусиқии тоҷик дуторро ҳамчун сози  пардадор мешиносанд. Вале дар навоҳии ҷануб думбра ҳамон дутори муқаррарист. Мардум истилоҳи дутор, дуторӣ ва дуторнавозро пазируфтаанд.
Воқеан, ин сози миллӣ сайри  паҳновари таърихӣ дорад ва садояш ҷаззоб асту муассир. Ҳоҷӣ Ҳусайн ба таносуби навозиш   ва матн  арҷ мениҳад. Ҳине, ки бозии торҳо матнро қавитару  дилчасп мекунанд, сухан наворо неру мебахшад. Ва хушоянд аст:
Ки дилро хуш кунад мавзунии тор,
Чу ҳарфи мардуми  санҷидагуфтор.

Дар осори Ҳоҷӣ истилоҳи «дутор» вомехӯрад. Ҳарчанд ӯ фориғуттаҳсили  шаҳри Бухоро буд ва фарқ миёни думбра ва дуторро хуб медонист. Ба пиндори мо, ӯ дар ин ҷо ҳамон сози маъруфи кӯҳманзар думбра (дутор) - ро дар назар дорад.
Чу тори зулфи туам дил зи тоб меларзад,
Ба ҳар даме, ки занад торӣ бар дутор ангушт .
Ҷонибек АСРОРИЁН


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 18.09.2018    №: 184    Мутолиа карданд: 145

14.12.2018


Масъалаи густариши ҳамкориҳо матраҳ гашт

Баргузории ҷаласаи Шӯро оид ба шарикии давлат ва бахши хусусӣ

Машварати сиёсии Тоҷикистону Олмон

Лукашенко: «Бозори Россия барои Беларус якумрӣ кифоят мекунад»

Вазири олмонӣ таҳримоти нави зиддирусиро нахост

Дар Сурия беш аз 30 ҳазор манзилро барқарор намуданд

Таҷлили 90-солагии нависандаи зиндаёд Чингиз Айтматов дар Қирғизистон

Ҷаҳон дар як сатр

Як вохӯрии муҳим

13.12.2018


Иштироки Азим Иброҳим дар Форуми ҳамкории Чин ва Осиёи Марказӣ

Шаҳри Душанбе бо музофоти Хайнан бародаршаҳр гардид

Вохӯрии Заробиддин Қосимӣ бо Абдулазиз ибни Абдулкарим ал-Исӣ

Мадуро вохӯриашро бо Путин таърихӣ унвон кард

Қазоқистон 50 номгӯи маҳсулотро ба содирот баровард

Дабири кулли СММ: «Лағви шартномаи Париж «худкушист»

Голикова: «Собиқадорони Ҷанги Бузурги Ватанӣ ҳамагӣ 1,4 миллион нафар мондаанд»

Дар Қирғизистон домоди қотил 20 сол зиндонӣ шуд

Ҷаҳон дар як сатр

12.12.2018


Мулоқоти Низомиддин Зоҳидӣ бо Лю Бин

Таҳкими ҳамкориҳо бо Бонки аврупоии таҷдид ва рушд

Таъсиси шӯрои рушди маориф

Қазоқистон калонтарин дар ИДМ неругоҳи барқи офтобиро ба кор даровард

Дар Қирғизистон ба волидони кӯдакони маъюб маош таъйин мекунанд

Чин ваъдаи кам кардани боҷ ба автомобилҳои амрикоиро баҷо меорад

Ҷаҳон дар як сатр

ГӮШТӢ. Тоҷикистон 6 медали тилло ба даст овард

РОҲ БА СӮИ ТОКИО. Ҷаласаи машваратӣ бо федератсияҳои варзишӣ

ХУҶАНД. Бунёди 5 иншооти нав

МУЪМИНОБОД. "Якарча" ба кор даромад

СММ: “Аз коррупсия иқтисоди ҷаҳонӣ соле 2,6 триллион доллар талаф медиҳад”

Дар Стокголм ҷоизаҳои Нобел барои соли 2018 супурда шуданд

Катрунгалос: «Муносиботи мо бо Россия самимитар гашт»

Дар Қазоқистон нархи яклухти барқ ва газро паст мекунанд

Ҷаҳон дар як сатр


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед