logo

сиёсат

ХИРАДСОЛОРӢ ВА ОИНИ ДАВЛАТДОРӢ

МУҚАДДИМА
Давлат  ҳамчун  муҳимтарин  ниҳод  дар  системаи  сиёсии  ҷомеа,  масъули  асосии  амалкарди  низоми  ягонаи  фаъолияти  дастҷамъонаи  одамон,  гурӯҳҳо  ва  табақаҳои  иҷтимоӣ  мебошад. 
Ин  ташкилот  захираҳои  муайяни  моддӣ  ва  маънавиро  дар  ихтиёри  худ  мегирад,  то  рисолати  ба  зиммааш  вогузоршударо  тибқи  меъёрҳои  муайянкардаи  қонун  иҷро  ва  назорат  намуда,  ниёзҳои  мардумро  таъмин  карда  тавонад.
Давлат  дар  қаламрави  худ  ва  дар  муносибати  беруна  субъекти  комилан  мустақил  аст.  Ин  хусусият  дар  риояи  ҳатмии  меъёрҳои  муайяншудаи  ҳуқуқӣ  аз  ҷониби  шаҳрвандон  ифода  меёбад.  Пешбурди  соҳаҳои  сиёсӣ,  иқтисодӣ,  иҷтимоӣ,  таъмин  намудани  тартибу  низом,  ҳаллу  фасли  масъалаҳои  амниятӣ,  мудофиавӣ  вазифаҳои  муҳимтарини  давлат  мебошанд.
Ҳамзамон  бо  ин,  дар  ин  раванд  муваффақона  амалӣ  гардонидани  уҳдадориҳои  давлат  ва  андешидани  тадбирҳои  таъсиррасонӣ,  тарбиявию  фаҳмондадиҳӣ  дар  ҷомеа  нақши  калидӣ  мебозанд.
Қаламрави  кишвар,  миллат,  низоми  сиёсӣ  ва  таъмин  намудани  тартиботи  конститутсионӣ  ҳамчун  аломатҳои  асосии  давлат  эътироф  гардидаанд.
Мафҳумҳои  зикршуда  хислати  типологӣ,  умумӣ  ва  назариявӣ  доранд,  вале  аз  нигоҳи  усулӣ  (принсипиалӣ)  барои  назария  ва  амалияи  тамоми  давлатҳо  ҷузъи  ҳатмӣ  мебошанд.
Аз  нигоҳи  антропологӣ  ҳар  давлат  мисли  як  фард  хусусиятҳои  алоҳидаи  худро  дорост.  Тақдири  он  бо  таърих,  таҷрибаи  давлатдорӣ  ва  сифати  миллат,  яъне  маърифатнокӣ,  хислат,  ҳувият,  ҷаҳонбинӣ,  самтгирии  ақидатӣ  ва  маданияти  сиёсии  сокинони  он,  урфу  одатҳои  миллӣ,  захираҳои  табиӣ,  мавқеи  ҷуғрофӣ,  вазъ  ва  таносуби  геополитикии  мамлакат  вобастагӣ  дорад. 
Ба  ибораи  дигар,  сифати  миллат  яке  аз  муҳимтарин  масъалаҳои  давлатдорӣ  мебошад.  Муҳтавои  онро  мушаххасан  муаррифӣ  кардани  миллат  дар  дохил  ва  беруни  кишвар  бо  маҷмӯи  нишонаҳои  ҳамешагӣ  –  ваҳдат,  нангу  номус,  шарафи  миллӣ,  ифтихор  аз  мансубият  ба  Ватани  аҷдодӣ,  истодагарӣ  ва  то  охир  ҳимоя  кардани  манфиатҳои  миллӣ,  ҷаҳду  талоши  содиқона  ҷиҳати  расидан  ба  худкифоии  моддӣ  ва  маънавӣ,  ноил  гаштан  ба  дастовардҳои  бузург  дар  ростои  таъмини  истиқлолияти  давлатӣ  ташкил  мекунад.  Ин  арзишҳо  дар  ҷаҳони  нав  –  ҷаҳони  рақобатҳои  печида  ва  мураккаб  барои  устуворӣ  ва  пойдории  давлат  нақши  ҳалкунанда  доранд.  Зеро  сифати  миллат  дар  муносибати  намояндагони  он  бо  тамоми  рӯйдодҳое,  ки  наметавонанд  бо  манфиатҳои  сарзамини  аҷдодии  ӯ  созгор  бошанд,  зуҳур  меёбад.  Амали  инсон  аз  шуури  ӯ  бармеояд.  «Шуур,  агар  дақиқтар  гӯем,  муносибат  ба  воқеият  аст.  Фарқ  надорад,  дохилӣ  аст  ё  берунӣ»  (Г.  В.  Ф.  Гегель.  Работы  разных  лет.  Т.  2.  –  М.:  Мысль,  1973.  –  С.  7).
Гузаштаи  миллати  тоҷик,  ба  истиснои  давраи  муайяни  ҳукмронии  сулолаи  Сомониён  ва  ду  даҳсолаи  ахири  замони  нав,  фоҷиабор  буд.  Агар  ба  таърих  воқеъбинона  назар  андозем,  дар  ҳар  ду  ҳолат,  маҳз  бо  саҳву  хатоҳои  алоқаманд  бо  ҷоҳталабӣ,  кӯтаҳназарӣ  ва  судҷӯии  баъзе  ҳамтаборон,  ки  шароитро  барои  суиистифодаи  аҷнабиён  муҳайё  гардонид,  миллати  тоҷик  амалан  аз  давлат  ва  дар  ҳолати  дуюм  аз  ҳокимияти  марказонидашуда  маҳрум  шуд.  Тоҷикистон  ҳамчун  мафҳуми  ҷуғрофӣ  (мамлакат)  боқӣ  монд,  на  дар  доираи  истилоҳи  ҳуқуқӣ  (давлат).
Ҳақиқати  таърих  шарҳ  дода  нашавад  ҳам,  мутаассифона,  воқеияти  замони  сипаригашта  ҳамчунон  бетағйир  мемонад.  Назария  ва  амалияи  давлатдорӣ  дар  дунё  собит  месозад,  ки  миллат  бояд  аз  ҷиҳати  маънавӣ  устувор  ва  сазовори  истиқлолияти  давлатӣ  бошад.  Иқтидору  тавони  расидан  ба  арзишҳои  онро  дар  худ  инъикос  намояд.  Дар  ин  маврид,  Аристотел  мефаҳмонад:  «Мо  давлат  гуфта,  маҷмӯи  шаҳрвандонро  меномем,  ки  сифатҳои  қонеъкунанда,  ба  тарзи  умумӣ  гӯем,  худкифоро  доранд»  (Аристотель.  Политика.  –  М.:  РИПОЛ  классик,  2000.  –  С.  165).
Агар  дар  бисёр  ҳолат  пайдошавии  давлат  маҳсули  дараҷаи  муайяни  тараққиёт  ва  зиддиятҳои  иҷтимоӣ  ҳамчун  қонунияти  таърихӣ  бошад,  пояндагӣ  ва  рушди  он  чунин  вазъиятро  сарфи  назар  мекунад.  Умри  давлат,  рушду  нумӯи  он  аз  «сиёсат  ва  мавқеи  сиёсии  пешоҳангони  миллат»  (the  nation’s  leaders)  ва  тавре  хотирнишон  гардид,  «характери  миллӣ,  маънавиёти  миллӣ»  (C.  Jack,  R.Plano.  The  international  Relations  dictionary.  –  New  York:  1982.  –  P.  10)  вобастагии  пурра  дорад.
Раҳбарии  сиёсӣ  аз  мавзӯъҳои  асосии  илми  шинохти  давлат  ба  ҳисоб  меравад.  Ҳаёти  ҷомеа  маҷмӯи  муносибатҳои  ниҳоят  мураккаби  шахсиятҳо,  гурӯҳҳо,  синфҳо  ва  ниҳодҳои  сиёсӣ  мебошад.  Дар  чунин  вазъ  нақши  Раҳбар  ҳамчун  муайянкунандаи  сарнавишт  ва  рисолати  давлатдорӣ  шинохта  мешавад.
Ҳангоми  таҳлили  паҳлуҳои  зуҳуроти  раҳбарии  сиёсӣ  дар  таҷрибаи  давлатдории  миллати  тоҷик,  ду  намунаи  барҷаста,  мондагори  таърих  ва  фалсафаи  сиёсат  намудор  мегардад:  корномаҳои  шоҳ  Исмоили  Сомонӣ  ва  Асосгузори  сулҳу  ваҳдати  миллӣ  –  Пешвои  миллат,  Президенти  Ҷумҳурии  Тоҷикистон  муҳтарам  Эмомалӣ  Раҳмон.
Боиси  таваҷҷуҳи  махсуси  илмӣ  аст,  ки  соҳиби  қудрати  давлатдорӣ  ва  давлатсозӣ  шудани  ду  шахсияти  бузург  омил  ва  хосиятҳои  фавқулода  (the  situational  factors)  дорад.
Исмоили  Сомонӣ  вақте  азми  сохтани  давлати  мутамарказро  кард,  ки  халқи  тоҷик  дар  вазъияти  мураккаби  кашмакашҳои  дохилӣ  ба  муқобили  истилогарони  бодиянишин  талош  меварзид.  Ӯ  «аз  муборизаи  оммаи  халқ  барои  истиқлолият  истифода  бурда,  нахустин  бор  пас  аз  истилои  араб  сарзамини  дар  натиҷаи  задухӯрдҳои  дохилӣ  парешонгаштаро  ба  ҳам  муттаҳид  намуд  ва  давлати  бузурги  мустақиле  ба  вуҷуд  овард»  (Б.  Ғафуров.  Тоҷикон:  (Иборат  аз  ду  китоб).  Китоби  якум:  Таърихи  қадимтарин,  қадим  ва  асри  миёна.  –  Душанбе:  Ирфон,  1998.  –  С.  453-454).
Дар  байни  фаъолияти  давлатсозии  шоҳ  Исмоили  Сомонӣ  ва  Пешвои  миллат  муҳтарам  Эмомалӣ  Раҳмон  умумиятҳои  таърихии  қавӣ  ва  муштаракоти  возеҳ  вуҷуд  доранд.  Ин  масъала  мавзӯи  тадқиқоти  алоҳида  хоҳад  буд.  Айни  замон,  хотирнишон  кардани  баъзе  ҷузъиёти  чунин  монандӣ  матлаби  аслии  рисолаи  ҳозирро  равшантар  мекунад.
Пешвои  миллат  муҳтарам  Эмомалӣ  Раҳмон  вақте  зимоми  сиёсиро  ба  даст  гирифт,  ки  қувваҳои  худхоҳ,  воқеан,  низоми  мутамарказонидашудаи  давлати  тоҷиконро,  ки  бо  амри  тақдир  истиқлолият  касб  карда  буд,  пора-пора  карда  буданд.  Дар  Тоҷикистон  давлат  ҳамчун  мафҳуми  ҳуқуқӣ  вуҷуд  надошт. 
Аллома  Бобоҷон  Ғафуров  ҷараёни  сарвари  давлат  гаштани  Исмоили  Сомониро  чунин  шарҳ  медиҳад:  «Исмоил  тахтро  аз  Наср  кашида  нагирифт,  зеро  ӯ  ...  чунин  даъво  надошт.  Ӯ  фақат  барои  истиқлолияти  иқтисодӣ  ва  сиёсии  Бухоро  ва  ба  мулки  хосса...  табдил  додани  он  мубориза  мекард  ва  дар  соли  888  ба  ин  нияти  худ  расид  ва  мулки  хоссаи  ӯ  Бухороро  пойтахти  давлати  Сомонӣ  эълон  кард»  (Ҳамон  ҷо.  –  С.  451).
Муҳтарам  Эмомалӣ  Раҳмон  замоне  раҳбари  ҳокимияти  сиёсӣ  интихоб  гардид,  ки  воқеан  (de  facto)  пойтахти  мамлакат  имкони  таъмини  иҷрои  вазифаҳои  конститутсионии  худро  аз  даст  дода  буд.  Ва  он  бояд  барқарор  карда  мешуд.
Исмоили  Сомонӣ  ба  мардуми  Бухоро  сулҳ,  оромӣ  ва  осоиштагӣ  овард.  «Ин  ғалаба  ба  Исмоил  аз  он  сабаб  муяссар  гардид,  ки  ӯро  оммаи  халқ  –  мардуми  авом  ва  пешаварон  дастгирӣ  карданд».  Ва  ӯ  эълон  кард:  «То  вақте  ки  зиндаам,  қалъаи  Бухоро  ман  ҳастам»  (Ҳамон  ҷо.  –  С.  453). 
Бобоҷон  Ғафуров  замон  ва  вазъи  сиёсии  таълифи  китоби  «Тоҷикон»-ро  ба  инобат  гирифта,  бо  оҳанги  эътимоду  таъкид  ва  овардани  далелҳои  илмӣ  нисбат  ба  ин  изҳороти  тақдирсоз,  ки  аз  рӯҳи  ҷавонмардӣ  ва  иродаи  қавии  поягузори  яке  аз  аввалин  давлатҳои  мутамаркази  тоҷикон  шаҳодат  медиҳад,  менигорад:  «Инро  Табарӣ,  Ибни  Мискавайҳ  ва  боз  ҳам  равшану  возеҳтар  Наршахӣ  тасдиқ  мекунанд»  (Ҳамон  ҷо.  –  С.  453). 
Фарзанди  бузурги  халқи  тоҷик  Эмомалӣ  Раҳмон,  ки  он  давра  ҳамагӣ  чил  сол  дошт,  ба  мардуми  ранҷкашида  ва  аз  ҷангу  кашмакашҳо  хаставу  ноумедгашта  чун  Исмоили  Сомонӣ  эълон  кард:  «Ё  ман  дар  Тоҷикистон  сулҳ  барқарор  мекунам  ё  ман  дар  ин  роҳ  ҷони  худро  медиҳам»  (В.  Ғаффорӣ.  Эмомалӣ  Раҳмонов:  «Ман  ба  шумо  сулҳ  меоварам!».  –  Душанбе:  1998.  –  С.  6).
Ҳангоми  тафсири  шахсияти  Исмоили  Сомонӣ  Б.  Ғафуров  сифатҳои  шуҷоатмандӣ,  хирадсолорӣ,  кордонӣ  ва  мантиқи  бузурги  истифода  бурдани  неруи  суханро  аз  ҷониби  асосгузори  давлати  тоҷикон  тасвир  мекунад. 
Омӯзиши  таърихи  навтарини  миллати  тоҷик  нишонгари  он  аст,  ки  Асосгузори  сулҳу  ваҳдати  миллӣ  –  Пешвои  миллат,  Президенти  Ҷумҳурии  Тоҷикистон  Эмомалӣ  Раҳмон  маҳз  тавассути  Ақл,  Хирад,  Тадбир  ва  тавоноии  Сухан,  ки  аз  ҷавҳари  маънавиёти  бузурги  ӯ  сарчашма  мегиранд,  тавъам  бо  рафтори  ҷавонмардонааш  тавонист  дар  дилу  дидаи  мардум  ҷо  шавад,  ба  кишвар  сулҳ  биёрад  ва  суботу  амниятро  дар  Ватани  азияткашидаи  мо  барқарор  созад.
Қудрати  суханварӣ,  маъниофаринӣ,  ифодаи  бурро  ва  шевои  Пешвои  миллати  тоҷикон  ниёз  ба  таҳлил,  тадқиқ,  омӯзиш,  арзёбии  дақиқ  ва  пайравиро  дорад.  Ҳангоме  ки  Сарвари  давлат  дар  боби  муҳимтарин  масъалаҳои  давлатдорӣ,  ватанпарварӣ,  истиқлолият,  хештаншиносӣ  ва  худшиносии  миллӣ  ҳарф  мезанад,  аз  перояи  нангу  номус  ва  ҷавонмардӣ  баҳс  меорояд,  аз  маъниҳои  барҷаста,  калима  ва  таркибҳои  суфтаву  ҳамвор,  дилчаспу  форам  ва  муассиру  ҷозибадор  устодона  истифода  мекунад.  Пешвои  миллат  ба  тани  сухан  ҷон  ва  ба  дили  пурармони  мардуми  азиятдида  ва  меҳнатқарини  кишвараш  дармон  мебахшад.
Ҳамин  тариқ,  мавзӯи  баҳси  мақола  кӯшиши  омӯзиши  баъзе  аз  паҳлуҳои  китоби  «Суханҳои  ҳикматомӯзи  Президенти  Ҷумҳурии  Тоҷикистон,  Асосгузори  сулҳу  ваҳдати  миллӣ  –  Пешвои  миллат  Эмомалӣ  Раҳмон»  (–  Душанбе:  ҶДММ  «Контраст»,  2017.  –  464  саҳ.)  мебошад.

ОИД  БА  ИСТИҚЛОЛИЯТИ  ДАВЛАТӢ
Асосгузори  сулҳу  ваҳдати  миллӣ  –  Пешвои  миллат  падидаи  истиқлолияти  давлатиро  армуғони  тақдир  намешуморад.  Ба  ин  рӯйдод  аз  чаҳорчӯбаи  таърихи  беш  аз  сеҳазорсолаи  миллати  тоҷик  менигарад.  Таъкид  месозад,  ки  ормони  истиқлолият  аз  нахустин  лаҳзаҳои  шаклгирии  миллати  тоҷик  арзи  ҳастӣ  кардааст.  Шароити  мушаххаси  таърихи  пайдоиш  ва  рушди  ҷаҳонбиниеро,  ки  мустақилияти  сиёсии  миллатро  дар  назар  дошт,  ёдрас  менамояд.  Дар  таълифи  асарҳои  илмӣ  ва  ҳидоятномаҳои  Раҳбари  давлат  тафсири  воқеоти  гузашта,  шарҳи  вазъи  кунунии  сохти  давлатдорӣ  ва  дар  ҳамин  замина  раванди  инкишофи  ҷомеаи  Тоҷикистон  дар  назар  дошта  мешавад.  Мафҳумҳои  «ҳувияти  устувор»,  «арзишҳои  бузург  ва  созанда»,  «дарки  масъулияти  ватандорӣ»,  «мазҳари  идеалу  ормонҳои  таърихӣ»,  «фарҳанг»  ва  «маданият»  аз  истилоҳоти  инъикоскунандаи  фарҳанги  сиёсии  халқи  тоҷик  мебошанд,  ки  қонунмандии  ба  мустақилият  расиданро  ҳамчун  далели  муътамад  равшан  месозанд:  «Дар  ниҳоди  миллати  мо  омилҳои  бунёдии  эҳёи  тадриҷии  истиқлолият  ҳамеша  вуҷуд  доштанд:  асолат  ва  ҳувияти  устувор  ва  амалан  шикастнопазири  таърихӣ,  суннатҳои  беш  аз  сеҳазорсолаи  давлатдорӣ,  арзишҳои  бузург  ва  созандаи  иҷтимоӣ,  фарҳанг  ва  маданияти  дурахшон,  ки  ҳамаи  онҳо  дар  асл  шаҳсутунҳои  ҳаёти  фаъол  ва  таърихии  мо  будаанд»  (Ҳамон  ҷо.  –  С.  8-9).
Дар  ҷои  дигар,  Пешвои  миллат  ба  ин  масъала  бори  дигар  ишора  намуда,  сарчашмаҳои  истиқлолияти  миллиро  возеҳтар  иброз  медорад:  «Истиқлолияти  мардуми  тоҷик  решаи  қадимаву  устувори  маънавӣ  дорад  ва  ибтидои  давлатдории  мо  ба  аҳди  Каёниён  рафта  мерасад»  (Ҳамон  ҷо.  –  С.  11).
Барои  Пешвои  миллат  падидаи  истиқлолият  аз  дастовардҳои  нодиртарин  дар  таърихи  халқи  тоҷик  аст.  Онро  бо  маъниҳои  наздик  ба  мафҳуми  инқилоб  (1.  Якбора  баргаштан  аз  ҳоле  ба  ҳоли  дигар,  дигаргунии  қатъӣ.  2.  Тағйироти  амиқи  сифатӣ  дар  тараққии  ягон  ҳодисаи  табиат  ва  ҷамъият  ё  маърифат.  (Фарҳанги  тафсирии  забони  тоҷикӣ.  Ҷ.  1.  –  Душанбе:  Шуҷоиён,  2010.  –  С.  571)  дар  ҳаёти  мардум  мешуморад.  Мефаҳмонад,  ки  чунин  таҳаввулоти  бузург  бар  дӯши  миллат  чӣ  масъулиятро  мегузорад:  «Истиқлолият  дар  таърихи  давлатдорӣ  ва  сарнавишти  миллати  тоҷик  гардиши  куллӣ  ва  оғози  марҳалаи  сифатан  нави  рушд  гардида,  дар  назди  мо  иҷрои  вазифаи  бисёр  пурмасъулияти  таърихӣ,  яъне  бунёди  давлати  мутамаддини  ҷавобгӯ  ба  манфиатҳои  халқу  кишвар  ва  эҷоди  аркони  давлатдории  муосирро  пеш  гузошт»  (Ҳамон  ҷо.  –  С.