logo

фарҳанг

АСПИ ХАТЛӢ

Бо бардошти илҳом аз талошҳои оқилонаву ҷавонмардонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар роҳи дубора зинда сохтани фарҳанги бостонии тоҷикон, аз ҷумла парвариши асп, мехоҳем пиромуни аспҳои машҳури замони гузашта бо номи «аспи хатлӣ», ногуфтаҳоеро пеши дидори хонандагони гиромӣ оварем.
Бо воковии навиштаҳои гузаштагони бостон, аз ҷумла «Гота» - ҳои «Авасто» ба дурустӣ метавонем дарёбем, ки ниёкони мо нахустин одамони комёб дар ром кадани асбҳо буданд. Агар нигоҳе бар номҳои тоҷиктаборони бостон барафканем, дармеёбем, ки онҳо саросар ба асб бастагӣ доранд ва шуғлу дороиву муносиботи бисёре аз инсонҳои ориёиро аз номҳояшон метавон дарёфт. Мисли Зарасб (номи писари Манучеҳр) - дорандаи асби заррин, Гаршосби Сомон – фарбеҳкунандаи асби низор (лоғар), Беварасб - дорандаи ҳазор асб, Луҳросб, Гуштосб – парварандаи асб, Сиёвуш – дорандаи асби сиёҳ, Ҷомосб – дорандаи асби асил, Бонугушасб – духтари Рустам, зани Гев ва модари Бежан, Пурушасб (номи падари Зартушт) – дорандаи асби хокистарӣ, Патирагтарасб – номи бобои Зартушт, Пайитирасб ва Уругузасб – номи ниёкони Зартушт.... ва ғайра. Мардуми зодгоҳи Зартушт, яъне Балх на танҳо номҳои одамонро дар бастагӣ бо асб унвон мекарданд, балки номи ҷойгоҳи намозгузориашонро бо асб таркиб медоданд. Ба монанди оташкадаи Озаргушасб, ки дар «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ чунин ёд шудааст:
Манучеҳрро буд ду пури гузин,
Далеру хирадманду бо фарру дин.
Яке ном Нузар, дигар чун Зарасб,
Ба майдон ба монанди Озаргушасб.

Маънии номи оташкадаи Озаргушасб, асби нари чун оташ мебошад.
Воқеан, дар бовариҳои динии фаротаърихии тоҷикон асб аз ҷойгоҳи вижае бархӯрдор буд. Чунончи дар «Авасто» омадааст, ки эзади Баҳром савори асби сафед аст. Дар бандҳои 11 то 13 Обоняшт эзадони баландпояи меҳрпарастӣ, Меҳр (Митро) ва Суруш, савори аробаҳои чорасба бозтоб шудаанд, ки он ишора ба чаҳор унсури сиришти дунё мебошад; Об, Бод, Хок, Раъд (Оташ). Ба чунин тавсифе низ дучор меоем, ки аз барои Меҳр, Аҳурамаздо аробае бо чаҳор асб, ба нишонаҳои боду борону абру раъд сохт.
Шоҳону диловарсарони кишвари Фирдавсӣ, яъне Хуросони бузург, ки зодбуми тоҷикон буд, асбҳои худро бад - он сон гиромӣ медоштанд, ки онҳоро бо номҳои хосси инсонҳо унвон мекарданд. Чунончи асби Настур – писари Зарир Беҳзод ном дошт. Ба ҳангоми даргузашти шаҳсаворон маросимҳои сӯгворие анҷом медоданд, ки хеле таъсирбахшу ҳузнангез буданд.
Набояд аз дида дур дошт, ки дар забони тоҷикӣ рангҳо ончунон ба вижагии асбҳо пайвастагӣ доштанд, ки гоҳе маънии луғавии худро бохта, сифати асб шудаанд. Ба монанди «хинг», «шабдез», «шабранг». Аслан дар забони тоҷикии миёна, ранги сафеди равшанро «хинг», мегуфтанд ва ҳоло низ дар гӯиши мардуми Вахиё, Ванҷ, Дарвоз ва қисмати зиёди манотиқи ҷануби Тоҷикистон ва шимоли Афғонистон, ранги сафеди равшан ва ё камрангиро «хинг» мегӯянд. Аммо ин вожа, чуноне дар боло ёд шуд, маънии луғавиашро тағйир карда, ба маънии асб кор бурда мешуд. Ба соне ки дар қасидаи машҳури Рӯдакӣ омадааст:
Оби Ому бо ҳама паҳноварӣ
Хинги моро то миён ояд ҳаме.

Мебояд ёдовар шуд, ки рӯди Хинговро, ки сарчашма дар Вахиё дорад, маънӣ оби сафед аст.
Бояд ҳамеша дар ёд дошт, ки тоҷикон бар асари ошуфтагиҳои ҳазорсола, чирамандии тозиёну биёбонгардон, аз даст додани муқаддастарин арзишҳои инсонӣ – давлатдории миллии худ, хотираи таърихии хешро ба фаромӯшӣ супориданд. Ҳамин буд, ки мо дар баробари аз ёд рабудани як силсила арзишҳои миллии таърихии худ, номи асбҳо ва зотҳои парваришдодаи бобоёнамонро низ ба фаромӯшӣ супурдаем.
Яке аз зотҳои овозаманди аспҳои тоҷикӣ «асби хатлӣ» мебошад.
Дар аксари таълифоти гузаштагон, агар гуфтор пиромуни Хуталон (Хатлон), ё васфи вижагии асбҳои шоҳону диловарсарони   тоҷиктабор бошад (аз ҷумла дар «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ, «Хамса» - и Низомӣ), ҳатман аз хушзотии «асбҳои хатлӣ», ба таъкид ёд мешавад. Зоти аспи хатлӣ бисёр қадимӣ аст ва пеш аз замони давлатдории Ҳахоманишиён ин зот ба вуҷуд омада, бо чобукӣ ва таҳаммулпазириашон дар душвориҳои минтақаҳои кӯҳистонӣ ва нимакӯҳистонӣ, мояи ҳайрати мардумони худӣ ва бегона гаштаанд. Чуноне аз тавсифҳои «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ бармеояд аспи хатлӣ андоми кашида, думи борик, сару гардани баланду зебо, лабҳои борику мутаносиб, гӯшҳои хурд ва роҳравии хиромон доштааст.
Дар бораи  мансубияти аспи хатлӣ ба музофоти (вилояти) Хатлон (Хуталон), дар аксари фарҳангномаҳо (луғатҳо) шарҳу бозгӯиҳои равшан ҷой дорад.
Шоирони номии адабиёти форс – тоҷик дар баробари бозтоби зебоиву тавонмандии аспи хатлӣ, бештар ба хиромиданҳову тезрафтории он аҳамият додаанд.
Дар поён мехоҳам ёдовар шавам, ки бо дидани талошҳои пайгиронаи Пешвои миллат, ба дудилагие роҳ намедиҳем, ки асбони хатлии овозаашонро аздастдода дубора дар майдонҳои варзишиву намоишӣ ҷилва хоҳанд кард.
Зафар МИРЗОЁН,
мушовири ректори Донишгоҳи
давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 09.07.2018    №: 134    Мутолиа карданд: 647
03.03.2021


Мулоқоти Зулфия Давлатзода бо Мирвайс Ноб

Дар Доғистон хотираи ҳалокшудагони ҷангро гиромӣ медоранд

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

ФУТБОЛ. СИТОРАҲОИ ДУРАХШОНИ ВАРЗИШИ ТОҶИК

ИФТИТОҲИ МАРКАЗИ ДӮСТӢ ВА ҲАМКОРИИ СҲШ ДАР ТОҶИКИСТОН

ҚУЛЛАИ «РАҲИМ МАСОВ» ДАР ИШКОШИМ

ҶОМИ КФО – 2021

Путин ҷиҳати муколама бо ИМА ва дигар кишварҳо омода аст

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

01.03.2021


ВМКБ. ОЗМУНИ «ДАСТАРХОНОРОӢ» ҶАМЪБАСТ ГАРДИД

ФФТ БАРНОМАИ МАХСУСИ ПРЕЗИДЕНТ БАРОИ РУШДИ ФУТБОЛ ДАР ДЕҲОТ

«ҚОНУНИ ТИБ» БОЗНАШР ШУД

ТАЪСИСИ КОРХОНАИ ХУРДИ ИЛМӢ - ИСТЕҲСОЛИИ МАВОДИ ДОРУВОР

КОРВОНИ САЛОМАТӢ ДАР ЛАХШ

27.02.2021


Ҷаҳон дар як сатр

Си Ҷинпин изҳор намуд, ки Чин бар бенавоӣ комилан пирӯз гардид

Масъулиятро нисбат ба он мансабдорҳое, ки душаҳрвандӣ доранд, бояд сахттар намуд

ИМА имкони тамдиди ҳузури низомиёнашро дар Афғонистон истисно намекунад

Кишварҳои Иттиҳоди Аврупо ба таҳияи «шиносномаи эмкунӣ» - и ягона ба мувофиқа расиданд

ТЕННИС ВА НАҚШИ «ҶУМҲУРИЯТ» ДАР ОММАВИЯТИ ВАРЗИШ

25.02.2021


ХАДАМОТИ ГУМРУК. ҚОНУНШИКАНӢ КАМ ВА ПАРДОХТҲОИ ГУМРУКӢ ЗИЁД ШУДАНД

«ТОҶИКОН» ДАР ТОҶИКОБОД

АЗ РАШТ ТО ЛАХШ. АВЛАВИЯТ БА ТАВСЕАИ ЗАМИНҲОИ КИШТ

КИШОВАРЗӢ. 11 КОРХОНАИ ПАРАНДАПАРВАРӢ ТАЪСИС МЕЁБАД

TASHKENT GRAND SLAM 2021. ТОҶИКИСТОНРО КИҲО МУАРРИФӢ МЕКУНАНД?

ҶАҲОН

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

24.02.2021


ҶАҲОН

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

23.02.2021


ХИЗМАТИ ДАВЛАТӢ. СУОЛИ "ҶУМҲУРИЯТ" ОШКОР КАРД, КИ ДАР КАДОМ МАҚОМОТ БОНУВОН ҶАЛБ НАМЕШАВАНД

22.02.2021


ҶОМИ ФФТ – 2021. "ИСТИҚЛОЛ" МАРОТИБАИ ШАШУМ СОҲИБИ ҶОМИ ФФТ ШУД

АЗ НИШАСТҲОИ МАТБУОТӢ

МИЗИ МУДАВВАР. БАРРАСИИ МАВЗӮИ КОРКАРДИ НАХИ ПАХТА ТО МАҲСУЛОТИ НИҲОӢ

ХАТЛОН. ҶАМЪБАСТИ ОЗМУНҲОИ ОЯНДАСОЗ

19.02.2021


АЪЗОИ ТАШКИЛОТИ ТЕРРОРИСТИИ «ҲИЗБ УТ-ТАҲРИР» БА ДАСТ АФТОДАНД


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед