logo

фарҳанг

ЗАБОНИ АДАБИИ ТОҶИКӢ: АЗ ОҒОЗ ТО ИМРӮЗ

Забони адабӣ яке аз нишонаҳои муҳими тамаддуни ин ё он миллат маҳсуб мешавад. Зеро маҳз тавассути забони адабӣ, миллатҳои гуногун метавонанд, ки дастовард ва комёбиҳои илмию фарҳангӣ, таърихию сиёсӣ ва иқтисодию иҷтимоии худро барои дигарон муаррифӣ кунанд. Барои ташаккули забони адабӣ, дар баробари муоширати одамон ва хат,  як қатор омилҳои дигари фарҳангию иҷтимоӣ  ва сиёсию иқтисодӣ зарур мебошад.

Маврид ба таъкид аст, ки забон то замони ба забони адабӣ ташаккул ёфтан марҳалаҳои зиёди таърихию иҷтимоиро паси сар мекунад. Яъне, дар равиши таърих  ва бархӯрд бо ҳодисаҳои гуногуну муқовимат бо онҳо боис мегардад, ки як гурӯҳ забонҳо дар саҳифаи таърих бо баъзе тағйиротҳои лингвистӣ боқӣ бимонанд ва гурӯҳе дар муқовимат  бо забонҳои пурқудрат тоб наоварда, маҳв мегарданд ва батадриҷ  тобеи забони «ғолиб» мегарданд. Дар чунин муборизаҳо дар арсаи таърих забонҳое ба майдон меоянд, ки ҳудуд ва теъдоди гӯяндагони он хеле васеъ буда, боиси ба вуҷуд омадани шеваҳо мегардад. Бинобар ин, барои муошират ва мубодилаи афкор дар ҳудуди васеи гӯяндагони шеваҳои ба ҳам наздики як минтақа ё як гурӯҳи этникӣ зарурати ихтирои забони адабиро ба вуҷуд овард. Забони адабӣ забони сохта буда, аз забони табиӣ фарқ мекунад. Дар баробари ин забони адабӣ барои зинда мондани забони табиӣ, ки дар шакли овоз (гуфтори одамон) фаъолият дорад, мусоидат менамояд. Пас, забони адабӣ чист? Забоншинос М.Қосимова доир ба мафҳуми забони адабӣ чунин посух додааст: «Забони адабӣ забонест, ки аз тарафи мардум эътироф гаштааст, барои тамоми ҷомеа умумӣ аст, суфта шудаасту сайқал ёфтааст, услуби муайян дорад, ҳамчун меъёр дониста шудааст, бо он забон ҳама сухан меронаду менависад».
Забони адабиро надониста навиштану дарки асари бадеӣ барои адибон ва соҳибзабонони як ҳудуди ҷуғрофӣ,  ки дорои лаҳҷаҳои гуногунанд, ғайриимкон аст. Дар ин замина забони адабӣ воситаи муҳими ба ҳам овардани як миллат маҳсуб шуда, ғояи ягонаи ваҳдати забонӣ ва тафаккури миллии соҳибзабононро инъикос мекунад.
Яке аз омилҳои асосии забони адабӣ таърихан ташаккулёбии он мебошад. Забони адабии тоҷик то замони ташаккулёбиаш марҳилаҳои гуногуни таърихиро паси сар карда, бо ҳодисаҳои зиёде рӯ ба рӯ шудааст. То замони ҷорӣ шудани дини ислом дар сарзамини Мовароуннаҳру Хуросон забони тоҷикӣ дар шакли забони адабӣ истифода намешуд. Танҳо баъд аз муборизаҳои зиёд дар муддати зиёда аз 200 сол ин забон тавонист, ки иқтидору неруи худро дар мубориза бо забонҳои дигар, аз ҷумла забони арабӣ нишон диҳад ва дар саҳифаи таърихи башарият мондагор будани худро исбот намояд, ки ба ин пеш аз ҳама вазъи мусоиди сиёсию иҷтимоӣ ва иқтисодию фарҳангии замони Сомониён мусоидат кардааст. Маҳз бо талоши хонадони илму фарҳангпарвари Сомониён забони тоҷикӣ дорои хат гардид ва ба ҳайси забони адабӣ ташаккул ёфт. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон чунин таъкид кардаанд:
«Бо талошу заҳмати фарзандони маърифатпарвари халқ забони тоҷикӣ давра ба давра ташаккул ва таҳаввул ёфта, қаламрави истифодаи он аз Мовароуннаҳру Хуросон фаротар рафта, ба Қафқозу Осиёи Хурд, Ироқу нимҷазираи Ҳинд доман паҳн кард ва садсолаҳо нақши забони байналмилалиро иҷро намуд".
Баъд аз бунёди давлати Сомониён ва бо ташаббуси ин хонадон дар як марказ муттаҳид сохтани аҳли илму адаби замон забони адабӣ, арзи ҳастӣ кард, ки дар раъси он устод Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ меистод. Ба андешаи Давлатшоҳи Самарқандӣ: «Аммо ба рӯзгори Оли Сомон шеъри форсӣ равнақ ёфт ва устод Рӯдакӣ дар ин олам саромад  буд ва қабл аз вай шоире, ки дар форсӣ соҳибдевон бошад, нашунудаам. Пас, воҷиб бувад, ки ибтидо аз устод Рӯдакӣ намуд». Ин нуктаи Давлатшоҳи Самарқандӣ сазовари пазириш аст, зеро то замони ба арсаи эҷод ворид гардидани устод Рӯдакӣ адибони зиёде ба навиштани асарҳо машғул буданд. Вале аз сабаби роиҷ набудани қавоиди ягонаи забони адабӣ осори онҳо ба ҳайси асарҳои  ҷавобгӯ ба меъёрҳои забони адабӣ пазируфта нашудааст. Дар ашъори устод Рӯдакӣ мо тамоми хусусиятҳоеро, ки барои ташаккули забони адабии тоҷикӣ мусоидат кардаанд, пайдо намуда метавонем. Пеш аз ҳама, дар ташаккули забони адабӣ риояи меъёри ягонаи луғавию грамматикӣ зарур аст. Зеро забони адабӣ барои як ҷомеаи мутаммарказ, ки манфиатҳои маънавию фарҳангии онҳо умумӣ ва ягона аст, хизмат менамояд.
Дар осори бозмондаи Одамушшуаро мо аксари хусусиятҳои луғавию грамматикии забони тоҷикиро мушоҳида карда метавонем, ки онҳо солҳои зиёде дар осори манзуму мансур ва забони зиндаи халқ ҳифз гардидаанд.
Яке аз вижагиҳои  забони адабӣ ба забони гуфтугӯӣ наздик будани он мебошад. Устод Рӯдакӣ, ки худ тараннумгари ғояҳои мардумӣ буд, дар истифода аз хазинаи боғановату рангини забони мардум устодии беҳамтое нишон додааст. Масалан, вожаи «анде», ки шояд истифодаи он дар забони шуарои дигар ба назар расад, то имрӯз дар забони мардуми аксарияти маҳалҳои тоҷикнишин истеъмол мегардад, дар байти зерини устод Рӯдакӣ мавриди истифода қарор гирифтааст:
Анде, ки амири мо боз омад пирӯз,
Марг аз паси дидан-ш раво бошаду шояд.
Ё:
Аблаҳу фарзонаро фарҷом хок,
Ҷойгоҳи ҳар ду андар як мағок.
«Мағок» ба маънии чуқурии табиӣ ё дар замин кандашуда ва маҷозан ба маънии гӯр омадааст. Дар баъзе лаҳҷаҳо ин калима ба маънои хонаи тангу торик низ меояд.
Умуман, доир ба хусусиятҳои луғавию грамматики осори устод Рӯдакӣ, ки дар забоншиносии тоҷик таҳқиқотҳои муътамаде ба анҷом расидааст ва онҳо бозгӯйи онанд, ки ба ҳайси бунёдгузори забони адабии тоҷикӣ пазируфта шавад. Анъанаҳои дар забон бунёднамудаи ин устоди бузург дар масири қарнҳои зиёде ба ҳайси меъёр пазируфта шуданд ва  мондагории низоми забони адабии тоҷикиро дар саҳифаҳои таърих таъмин намудаанд.
Маҳмаддовуд САЛОМОВ, мудири кафедраи таърихи забон
ва типологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, дотсент


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 03.10.2018    №: 194    Мутолиа карданд: 628
03.03.2021


ИФТИТОҲИ МАРКАЗИ ДӮСТӢ ВА ҲАМКОРИИ СҲШ ДАР ТОҶИКИСТОН

ҚУЛЛАИ «РАҲИМ МАСОВ» ДАР ИШКОШИМ

ҶОМИ КФО – 2021

Путин ҷиҳати муколама бо ИМА ва дигар кишварҳо омода аст

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

01.03.2021


ВМКБ. ОЗМУНИ «ДАСТАРХОНОРОӢ» ҶАМЪБАСТ ГАРДИД

ФФТ БАРНОМАИ МАХСУСИ ПРЕЗИДЕНТ БАРОИ РУШДИ ФУТБОЛ ДАР ДЕҲОТ

«ҚОНУНИ ТИБ» БОЗНАШР ШУД

ТАЪСИСИ КОРХОНАИ ХУРДИ ИЛМӢ - ИСТЕҲСОЛИИ МАВОДИ ДОРУВОР

КОРВОНИ САЛОМАТӢ ДАР ЛАХШ

27.02.2021


Ҷаҳон дар як сатр

Си Ҷинпин изҳор намуд, ки Чин бар бенавоӣ комилан пирӯз гардид

Масъулиятро нисбат ба он мансабдорҳое, ки душаҳрвандӣ доранд, бояд сахттар намуд

ИМА имкони тамдиди ҳузури низомиёнашро дар Афғонистон истисно намекунад

Кишварҳои Иттиҳоди Аврупо ба таҳияи «шиносномаи эмкунӣ» - и ягона ба мувофиқа расиданд

ТЕННИС ВА НАҚШИ «ҶУМҲУРИЯТ» ДАР ОММАВИЯТИ ВАРЗИШ

25.02.2021


ХАДАМОТИ ГУМРУК. ҚОНУНШИКАНӢ КАМ ВА ПАРДОХТҲОИ ГУМРУКӢ ЗИЁД ШУДАНД

«ТОҶИКОН» ДАР ТОҶИКОБОД

АЗ РАШТ ТО ЛАХШ. АВЛАВИЯТ БА ТАВСЕАИ ЗАМИНҲОИ КИШТ

КИШОВАРЗӢ. 11 КОРХОНАИ ПАРАНДАПАРВАРӢ ТАЪСИС МЕЁБАД

TASHKENT GRAND SLAM 2021. ТОҶИКИСТОНРО КИҲО МУАРРИФӢ МЕКУНАНД?

ҶАҲОН

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

24.02.2021


ҶАҲОН

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

23.02.2021


ХИЗМАТИ ДАВЛАТӢ. СУОЛИ "ҶУМҲУРИЯТ" ОШКОР КАРД, КИ ДАР КАДОМ МАҚОМОТ БОНУВОН ҶАЛБ НАМЕШАВАНД

22.02.2021


ҶОМИ ФФТ – 2021. "ИСТИҚЛОЛ" МАРОТИБАИ ШАШУМ СОҲИБИ ҶОМИ ФФТ ШУД

АЗ НИШАСТҲОИ МАТБУОТӢ

МИЗИ МУДАВВАР. БАРРАСИИ МАВЗӮИ КОРКАРДИ НАХИ ПАХТА ТО МАҲСУЛОТИ НИҲОӢ

ХАТЛОН. ҶАМЪБАСТИ ОЗМУНҲОИ ОЯНДАСОЗ

19.02.2021


АЪЗОИ ТАШКИЛОТИ ТЕРРОРИСТИИ «ҲИЗБ УТ-ТАҲРИР» БА ДАСТ АФТОДАНД

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

АЗ НИШАСТҲОИ МАТБУОТӢ

АЗ НИШАСТҲОИ МАТБУОТӢ

ДУШАНБЕ. ИҚДОМОТИ БЕСОБИҚАИ ШАҲРДОРӢ ДАР ТАҲКИМИ ҲАВАСМАНДИИ ҶАВОНОН БА АРТИШ


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед