logo

фарҳанг

ЗАБОНИ МОДАРИРО ПОК ДОРЕМ

Забон падидаи муҳими иҷтимоист, ки пайваста бо ҳаёти  ҷомеа рушду тавсеа меёбад, аз тағйироту пешрафтҳои ҳаёти иқтисодӣ, сиёсӣ, фарҳангӣ, бахусус илмиву техникӣ  таъсир  гирифта, ғанӣ мегардад. Аз ин ҷост, ки дар ҳар давру замон ба он калимаву истилоҳот ва ибораву таъбирҳои тоза бо роҳу воситаҳои гуногун ворид мешаванд.
Масалан, ба забони тоҷикӣ дар асри ХХ вожаву истилоҳоте мисли  арматура, бетон, бензин,  биржа, брезент, вагон,  вирус, витамин,  гараж,  генератор,  декан,  диаграмма, дизел, инкубатор, кабина, кафедра,  кибернетика, кино, колба, команда, комбайн, компютер, лаборант, лектор, механизатор, радиатор, рентген, телевизор, тепловоз, футбол, электротехника ва ғайра, бидуни тағйири ҳарфу овоз  дохил шудаанд. Баъзе калимаҳо,  бо тақозои  хусусиятҳои  овоии забони  тоҷикӣ, бо тағйироти ҷузъӣ ворид гаштанд. Масалан, калимаҳои афсар (офицер), бонк (банк), бағоҷ (багаж), буҷет (бюджет), кумита (комитет), милиса (милиция), мошин (машина), семент (цемент), сентнер (центнер), факулта (факультет). Вале калимаҳое ҳам ба нудрат ба назар мерасанд, ки  тағйири бештар дида, ба калимаҳои тоҷикӣ шабоҳат пайдо кардаанд. Масалан, калимаи абонементи  фаронсавӣ  дар забони тоҷикӣ шакли обунаро гирифтааст.
Гурӯҳи дигари калимаву ибораҳо аз тарҷумаи таҳтуллафзи калимаву ибораҳои хориҷӣ иборат мебошад. Ба ин гурӯҳ метавон калимаву таркибҳои барӯйхатгирӣ, бима, қаҳрамонмодар, қаҳрамоншаҳр, наворбардор, хоҷагии қишлоқ, хоҷагии деҳқонӣ, шанбегӣ, шартнома ва ғайраро дохил кард. Албатта, ин роҳу василаҳои иқтибоси вожаҳои хориҷӣ барои ғановати  таркиби луғавии забони  тоҷикӣ  мусоидат менамоянд. Вале истифодаи  ноҷо ва нодурусти  онҳо  ба покизагиву фасоҳати забон  осеб ҳам  расонда метавонад. Дар ин бора ҳарчанд аз устод Садриддин Айнӣ сар карда донишмандони зиёде сухан рондаанд, вале, мутаассифона, ин норасоиҳо аз байн нарафтаанд ва хатоҳои нав пайдо мешаванд.
Забони тоҷикӣ аз замонҳои қадим бо забонҳои дигари кишварҳои  шарқиву ғарбӣ робита дошта, аз онҳо калимаҳои зиёдро иқтибос намудааст. Илова бар калимаву таркибҳои арабӣ, мисли китоб, дафтар, қалам, мактуб, салом, вазорат, давлат, ватан, илм, дарс ва ғайра, ки дар таркиби луғавии забони тоҷикӣ хеле зиёданд, вожаҳо аз забонҳои дигар низ дар забони мо чунон устувор ҷой гирифтаанд, ки имрӯз иқтибосӣ будани онҳоро ҳис намекунем. Масалан, пиёла (юнонӣ), чой, манту ва лағмон (чинӣ), духтур (лотинӣ), чит (ҳиндӣ), чоп (туркӣ) ва ғайра аз ҳамин қабиланд.
Раванди гирифтани иқтибосҳо имрӯз бар асари  пешрафти босуръати илму техника хеле  қавӣ шудааст ва  ҳар рӯз чанд калимаву истилоҳ ба забони мо ворид мегардад. Барои ба низом даровардани ин раванд, пеш аз ҳама,  забоншиносонро зарур аст, ки  меъёру равишҳои интихоби калимаву истилоҳоти хориҷиро муайян намоянд. Мехоҳам чанд мулоҳизаро дар бораи баъзе нуқсонҳое, ки дар матбуот ба назар мерасанд, баён намоям.
Забон ҳарчанд падидаи иҷтимоист, вале мисли илмҳои табиатшиносиву риёзиёт қоидаву қонунҳои хос дорад, ки  риоя накардани онҳо боиси харобии нутқу калом мегардад. Масалан, ҳар пасванду пешванд  вазифаи муайян дорад ва барои ифодаи матлабе хидмат мекунад. Пасванди – «она» барои ифодаи  сифату  ҳолати ашё ба кор меравад ва онро барои ифодаи мансубият истифода кардан ҷоиз нест. Вале, мутаассифона, вақтҳои охир бештар ба ҳамин маънӣ истифода мешавад. Дар  ибораҳои маъруфи «адабиёти бачагона», «майдончаи  кӯдакона», «боғчаи кӯдакона» маънии дилхоҳ, ки мансубият аст, дарк намешавад.
Дар асари Б. Камолиддинов «Сухан аз баҳри дигарон гӯянд» ба меъёри забони адабӣ мувофиқ набудани  исмҳои  «хӯрокаю пӯшока» таъкид шуд. Вале ин нуқс бартараф нагардида, баръакс, гунаҳои нави он, мисли «либоса», «нависа», «анбора» пайдо шудаанд, ки дар пештоқи биноҳо бо ҳарфҳои дурушт  сабт мешаванд. Ҳол он ки барои ифодаи  фаровонӣ дар забони тоҷикӣ пасванди  - «ворӣ» (хӯрокворӣ, либосворӣ…) истифода мешавад.
М. Шакурӣ дар китоби «Ҳар сухан ҷоеву ҳар нукта мақоме дорад» истифодаи нодурусти  калимаву ибора ва  истилоҳоти зиёдеро, мисли  майдони истеҳсолӣ, майдони пахта, созанда, истеъдод, боғи ҳайвонот, ташриф, қарзи гражданӣ, нафақагир, сел, мусиқӣ, арзон шудани нарх, нақш, намоишнома, намуд, ҳарорат, шаҳодат, туҳфаи хоксорона, худхизматрасонӣ, худтанқидкунӣ, азнавбарқароркунӣ, сеошёнадор, навхонадор, фермаи ширӣ ва ғайра, нишон дода буд. Вале аксари ин  нуқсон ҳоло ҳам  дар матбуот ба назар мерасад. Ҳоло ҳам тақлиди  ноҷо ва тарҷумаи таҳтуллафзи  калимаву ибраҳои хориҷӣ идома дорад.
Дар ҳар забон, аз ҷумла дар забони тоҷикӣ ҳам, калимаҳо бо мурури замон сайқал ёфта, суфтаву мӯҷаз мешаванд. Инро мо бештар дар номҳо мушоҳида мекунем: Маҳмад (Муҳаммад), Машариф (Муҳаммадшариф), Маниёз (Муҳаммадниёз), Шоназар (Шоҳназар), Ниёзмат (Ниёзмуҳаммад), Алимад (Алимуҳаммад)… Калимаҳои забон ҳамеша аз мураккабӣ  ба содагӣ рӯ меоранд, то ки талаффузашон фасеҳу хушоҳанг  гардад. Вале аз чӣ сабаб бошад, ки вақтҳои охир раванди баръакс, яъне аз содагӣ ба мураккабӣ   гаравидан дар сохтани калимаву ибораҳо мушоҳида мешавад. Масалан, ибораҳои «муассисаи таҳсилоти миёна», «муассисаи таҳсилоти олӣ», «мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳр ё ноҳия»  ва ғайра. Магар ба ҷои мақомоти иҷроияи ҳокимияти шаҳр  як калимаи зебову хушоҳанги «шаҳрдорӣ» - ро истифода бурдан беҳтар нест?
Забони мо имрӯз ҳам  ба ғамхориву посдорӣ ва ҳифзу поксозӣ ниёз дорад. Дар суханронии Президенти муҳтарами мамлакат ба муносибати  Рӯзи  забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон  зимнан, ба норасоиҳо дар татбиқи қонуну қоидаҳои забон ва ба ин масъала таваҷҷуҳ накардани  масъулон ишора гардида, вазифаҳои соҳибони ин забон дар замони ҷаҳонишавӣ барои поку тоза нигоҳ  доштану ривоҷ додани он равшан  баён шудааст: «Мо бояд аз иқтибосҳои бемавқеъ худдорӣ карда, истилоҳоти иқтибосиро ба табиати забон, сохтори сарфию наҳвӣ ва  низоми овозии он  мутобиқ гардонем». Иҷрои ин вазифаи муҳим аз ҳар соҳибзабон, бахусус донишмандон, таваҷҷуҳи бештарро ба забон ва  ҳусни калом дархост менамояд.

Мирзо МУЛЛОАҲМАД,
доктори илмҳои филология


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 19.11.2019    №: 217    Мутолиа карданд: 481
04.03.2021


ФОРУМИ ҶУМҲУРИЯВӢ ОИД БА БАЛАНД БАРДОШТАНИ МАЪРИФАТИ ҲУҚУҚИИ ЗАНОН

ШАҲРИНАВ. ГУЛГАШТИ НАЗДИ МУҶАССАМАИ МИРЗО ТУРСУНЗОДА НАВСОЗӢ МЕШАВАД

КАМОНВАРӢ

Муассисаҳои таълимии олии Россия дарҳояшонро барои донишҷӯёни хориҷӣ боз намуданд

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

03.03.2021


Мулоқоти Зулфия Давлатзода бо Мирвайс Ноб

Дар Доғистон хотираи ҳалокшудагони ҷангро гиромӣ медоранд

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

ФУТБОЛ. СИТОРАҲОИ ДУРАХШОНИ ВАРЗИШИ ТОҶИК

ИФТИТОҲИ МАРКАЗИ ДӮСТӢ ВА ҲАМКОРИИ СҲШ ДАР ТОҶИКИСТОН

ҚУЛЛАИ «РАҲИМ МАСОВ» ДАР ИШКОШИМ

ҶОМИ КФО – 2021

Путин ҷиҳати муколама бо ИМА ва дигар кишварҳо омода аст

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

01.03.2021


ВМКБ. ОЗМУНИ «ДАСТАРХОНОРОӢ» ҶАМЪБАСТ ГАРДИД

ФФТ БАРНОМАИ МАХСУСИ ПРЕЗИДЕНТ БАРОИ РУШДИ ФУТБОЛ ДАР ДЕҲОТ

«ҚОНУНИ ТИБ» БОЗНАШР ШУД

ТАЪСИСИ КОРХОНАИ ХУРДИ ИЛМӢ - ИСТЕҲСОЛИИ МАВОДИ ДОРУВОР

КОРВОНИ САЛОМАТӢ ДАР ЛАХШ

27.02.2021


Ҷаҳон дар як сатр

Си Ҷинпин изҳор намуд, ки Чин бар бенавоӣ комилан пирӯз гардид

Масъулиятро нисбат ба он мансабдорҳое, ки душаҳрвандӣ доранд, бояд сахттар намуд

ИМА имкони тамдиди ҳузури низомиёнашро дар Афғонистон истисно намекунад

Кишварҳои Иттиҳоди Аврупо ба таҳияи «шиносномаи эмкунӣ» - и ягона ба мувофиқа расиданд

ТЕННИС ВА НАҚШИ «ҶУМҲУРИЯТ» ДАР ОММАВИЯТИ ВАРЗИШ

25.02.2021


ХАДАМОТИ ГУМРУК. ҚОНУНШИКАНӢ КАМ ВА ПАРДОХТҲОИ ГУМРУКӢ ЗИЁД ШУДАНД

«ТОҶИКОН» ДАР ТОҶИКОБОД

АЗ РАШТ ТО ЛАХШ. АВЛАВИЯТ БА ТАВСЕАИ ЗАМИНҲОИ КИШТ

КИШОВАРЗӢ. 11 КОРХОНАИ ПАРАНДАПАРВАРӢ ТАЪСИС МЕЁБАД

TASHKENT GRAND SLAM 2021. ТОҶИКИСТОНРО КИҲО МУАРРИФӢ МЕКУНАНД?

ҶАҲОН

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

24.02.2021


ҶАҲОН

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

23.02.2021


ХИЗМАТИ ДАВЛАТӢ. СУОЛИ "ҶУМҲУРИЯТ" ОШКОР КАРД, КИ ДАР КАДОМ МАҚОМОТ БОНУВОН ҶАЛБ НАМЕШАВАНД


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед