logo

маориф

МАТЕМАТИКОНИ КЛАССИКИ МО. КАЙ БА ПОЯИ ОНҲО МЕРАСЕМ?

Ниёгони мо ба илмҳои дақиқ, ба монанди математика, физика, ситорашиносӣ, геометрия, хуб ошноӣ доштанд. Умуман, шаҳрдории беназири тоҷикон бе рушди ин илмҳо ғайримумкин буд. Имрӯз он пояҳои илмӣ суст шудааст, аз ин хотир Пешвои миллат ҳамеша тавсеа бахшидани омӯзиши фанҳои дақиқро таъкид мекунанд. 
 
Бахусус, ба мафҳуми касрҳо дар илми математика ниёгони мо мароқи бештар зоҳир мекарданд. Одамон бо касрҳо аз замонҳои қадим шинос буданд. Ситсерон, ки дар солҳои 150 - 44 то милод зиндагӣ кардааст, бе донистани касрҳо донандаи математика шудани касро ғайриимкон медонист. Бори аввал дар китоби Ибни Мӯсо ал-Хоразмӣ «Ҳисоб-ул-Ҳинд» дар баробари масъалаҳои зиёди математикӣ, ҳамчунин,  доир ба касрҳо низ маълумот дода шудааст. Ин китоб соли 825 ба забонҳои гуногун тарҷума шуда, асрҳои зиёд ҳамчун маъхази нодири илмӣ хизмат кард. Дар ин китоб масъалаҳои касрӣ ва амалҳо бо онҳо мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Таъсири ин китоб ба риёзидонҳои минбаъда, аз қабили Қӯшёри Гелонӣ, Абулҳасани Насивӣ, Умари Хайём, Ҷамшеди Кошӣ (Кошонӣ), хеле калон будааст.   
«Ҳисоб-ул-Ҳинд» дар асри XII ба забони лотинӣ тарҷума шуда, ба инкишофи математика дар Аврупо такони ҷиддӣ бахшид. Аҳмад ал-Балхӣ (асрҳои XI-XII) қисми дуюми «Китоби муфид» - ашро ба омӯзиши касрҳои одӣ пешкаш кардааст. Рисолаи дигарро Маҳмуд ибни ал-Вусудӣ (асрҳои XII - XIII) бо номи «Лубоб-ал-ҳисоб» таҳия намудааст. Он аз ду китоб иборат буда, китоби якум аз ду қисм таркиб ёфтааст. Дар қисми дуюми китоби якум касрҳои одӣ иншо шудаанд. Аввал сухан дар бораи зарурати донистани касрҳо меравад, махсусан касрҳое, ки дар муайян кардани ҳиссаҳои хурдтарин истифода бурда мешаванд. Касрҳои махраҷашон якхела, махраҷашон гуногун ва амалҳо бо онҳо омӯхта мешаванд. Дар ин китоб зарбу тақсим 1) каср ба каср; 2) каср бо адади бутун; 3) каср бо адади омехта; 4) адади бутун бо касри омехта; 5) адади омехта бо адади омехта мукаммал тасвир шудааст. Гузаштагони мо, ба мисли Насавӣ, Мӯсоал Хоразмӣ (асрҳои IX-X), Ғиёсиддин Абулфатҳ, Хайём, оид ба касрҳои одӣ маълумоти пурра доштаанд. 
Абутоҳир Муҳаммад ибни Маҳмуд Саҷовандӣ яке аз олимони машҳури асрҳои XII- XIII дар Осиёи Миёна буд, ки китоби «Фароизи Саҷованд» (қоидаи васика) навиштааст. Ин китоб борҳо дар Калкута, Лондон, Қоҳира ва дигар ҷойҳо ба чоп расидааст. Баъдтар назарияи касрҳои адидаҳо асарҳои Ғиёсиддин Ҷамшед ал-Кошӣ (асрҳои XIV-XV), Аловаддин ибни Муҳаммад Алӣ Қӯшчӣ соли 1435 китоби «Рисолаи каср»-ро дар Самарқанд ба забони тоҷикӣ менависанд. 
Баъди кушта шудани шоҳи Темуриён Улуғбек, шогирди вай Алӣ Қӯшчӣ аввал ба Эрон, баъд ба Туркия меравад. Дар Туркия ба забони арабӣ китоби «Математика» - ро менависад, ки он дар асри XV барои мадрасаҳои Шарқи Миёнаву Наздик китоби дарсӣ буд. Аз он ки китобҳои беҳтарини математикӣ на танҳо барои мадрасаҳои асрҳои IX - XIX, балки барои ҷаҳониён аз тарафи гузаштагони мо иншо шудааст, ифтихор мекунем ва дар баробари ин, аз насли наврас мехоҳем, ки дар партави корҳои ниёгон ба фанҳои дақиқ таваҷҷуҳ зоҳир намоянд. Ҳидоятҳои Сарвари кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар робита ба тақвит бахшидани омӯзиши фанҳои табиӣ ва дақиқ амалӣ гардонанд.
Эмом БОБОЕВ,
омӯзгори фанни математикаи МТМУ № 57, ноҳияи Фирдавсӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 17.01.2020    №: 14    Мутолиа карданд: 2279
21.06.2021


«TOUR DE TAJIKISTAN». Мусобиқае, ки дастовардҳои кишварро муаррифӣ мекунад

МИНТАҚАИ РАШТ. 51 МИЛЛИОН ҚАРЗИ ИСТИФОДАИ БАРҚ

ШАҲРИ ТУРСУНЗОДА. ДАСТГИРИИ КИШОВАРЗОН БАРОИ СОДИРОТИ АНГУР

ТОҶИКОБОД. САМАРИ ЯК ҲАМКОРӢ

КАЙФАР

70 СОЛ ДАР РОҲИ ОМӮЗИШИ ТАЪРИХ ВА ФАРҲАНГИ МИЛЛАТ

НУРОБОД. ВАҚТЕ КИ ЗАМИН МАҚСАДНОК ИСТИФОДА МЕШАВАД...

11.06.2021


СУҒД. НАПАРДОХТАНИ ҲАҚҚИ ИСТИФОДАИ ОБ МУШКИЛИ ҲАЛТАЛАБ БОҚӢ МЕМОНАД

08.06.2021


ҲИСОР. Муовини Сарвазир аз иншооти ҷашнӣ дидан кард

КИТОБХОНАҲОИ ХУРДИ САЙЁР ТАҶРИБАИ НАВ ДАР РОҲИ ДОНИШАНДӮЗӢ

САЙЁҲӢ. БАРРАСИИ МАСОИЛИ РУШД МИЁНИ ҶУМҲУРИҲОИ ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН

ИҶТИМОИЁТ. НИЁЗМАНДОН ҲАМЕША МАВРИДИ ТАВАҶҶУҲАНД

ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. УФУҚҲОИ НАВИ ҲАМКОРӢ

МАРАФОНИ ВЕЛОСИПЕДРОНӢ БАРГУЗОР МЕШАВАД

«ҶУМҲУРИЯТ» ДАР КОБУЛ. СИПОСИ ЛАШКАРӢ БА РӮЗНОМАИ № 1- И ТОҶИКИСТОН

04.06.2021


ФУТЗАЛ

Путин бори дигар шаҳрвандонро ба эмгузаронӣ даъват намуд

Ҷаҳон дар як сатр

10 ДОВТАЛАБИ БЕҲТАРИН

03.06.2021


ВКХ Чин: «Муносиботи Чин бо Россия дар сатҳи олӣ қарор дорад»

КИТОБИ КОРМАНДИ «ҶУМҲУРИЯТ» БА ЗАБОНИ ӮЗБЕКӢ НАШР ШУД

МИНТАҚАИ КӮЛОБ. ГУРӮҲИ ТАБЛИҒОТӢ НАЗДИКИ 50 ВОХӮРӢ АНҶОМ ДОД

02.06.2021


Лавров: «Россия ба иқдомҳои муғризонаи ИА аксуламал нишон медиҳад»

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

ДАНҒАРА. ҲАДАФ: ҲИФЗИ ҲУҚУҚИ КӮДАКОН

26.05.2021


ЁДБУДИ НАФАСБЕК РАҲМОНӢ

28 май Путин бо Лукашенко вомехӯрад

Ҷаҳон дар як сатр

БОКС

ШУНАВАНДАГОНИ КУРСИ “ЗАН - САРВАР” - И ВМКБ СОҲИБИ ШАҲОДАТНОМА ГАРДИДАНД

25.05.2021


Р А Ш Т. ЁРӢ БА ЗАРАРДИДАГОНИ ВИЛОЯТИ ХАТЛОН

21.05.2021


"ШАБЕ ДАР ОСОРХОНА"-И МИЛЛИИ ТОҶИКИСТОН

ҶАЛАСАИ ШӮРОИ ВАЗИРОНИ КОРҲОИ ХОРИҶИИ СААД

19.05.2021


ВОХӮРИИ СИРОҶИДДИН МУҲРИДДИН БО ВЛАДИМИР МАКЕЙ

ДАСТРАСӢ БА ИТТИЛООТИ СУДӢ. ҚАБУЛИ ЛОИҲАИ ҚОНУНЕ, КИ МАҚОМОТИ СУДИРО БА ВАО НАЗДИК МЕСОЗАД


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед