Падари ман аз ҷавонӣ, баъди хатми синфи ҳафт ва омӯзишгоҳи педагогии шаҳри Кӯлоб ба касби муаллимӣ машғул буд.
Дар деҳа қариб касе номи маро намегирифт. Ба ман бо эҳтиром «бачаи муаллим» гуфта, муроҷиат мекарданд.
Ман аз шунидани ин унвон нисбат ба худ меболидам. Шогирдони падарам ба ман муносибати эҳтиромона доштанд. Аз он мефахридам.
Ҳар рӯз падарам субҳи барвақт ба кори хона машғул мешуд. Баъди он тез дасту рӯ мешуст. Риши худро пок метарошид. Либосҳои тозаву озода мепӯшид. Ба майли том ба мактаб, ба кор мерафт. Ман ҳам падарамро то дами дарвоза гусел мекардам. Ва омаданашро низ интизор мешудам.
Чанд бор аз падарам илтимос кардам, ки маро бо худ ба мактаб барад. Ҳар бор мегуфт:
– Бачам, ҳоло ту ба синни мактабӣ нарасидаӣ. Вақташ омад, ба орзуят мерасӣ.
Чанд бор оби чашм ҳам кардам, ки мехоҳам мактаб равам. Падарам маро оқибат танбеҳ дод:
– Чаро якравӣ мекунӣ? Мактаб боғчаи бачагон нест. Рав, молҳоятро нигоҳ кун. Кори хона худаш як мактаби бузург аст. Ба қадри он расидӣ, хонандаи хуб ҳам мешавӣ. Дониста бош, одам чӣ хеле кор кунад, ҳамон хел мехонад. Чӣ хеле, ки хонад, ана ҳамон хел кор мекунад. Сифати ҳамин ду амал, сифати одам аст.
Он вақт ман писари ягона будам. Модарам гардан каҷ карда, боре ба падарам гуфт:
– Бачаамро ноумед накун, мардак. Як бор бо худат бубар. Дар синфхонаат камтар шинад, ҳавасаш мешиканад. Бачаи бечора аз молбонӣ дилгир шудааст.
ЭЙ БЕХАБАР, БИКӮШ, КИ СОҲИБХАБАР ШАВӢ
Ҳеҷ дар ёд надорам, ки кай ба китоб, ба дафтару қалам меҳр бастаам.
Маро як умр, ҳама вақт, дар ҳама ҷо – дар хона, дар роҳ, дар сафар, дар дохил ва хориҷи кишвар, зиёдтар аз пойбанди эҳсоси гушнагӣ, ташнагӣ, завқ, шавқ, тамоюл ба ниёз мисли зарурати кашидани нафас, сарфи лаҳзаи муҳимми зиндагӣ, дидори дӯсти азизе, ки муошират бо онаш эҳсоси хастагӣ наорад ва орзуи озодӣ аз банди муҳосирааш ба хотир наояд, хондани китоб буд.
Будаам мисли шахсе, ки шаб хоб мебинад сахт ташна шудааст. Косаи пуроб дар даст, беист онро менӯшад. Аммо ташнагӣ намешиканад.
Умри ман нисбат ба мутолиаи китоб дар доираи ҳамин эҳсос гузашт.
Аҷаб! Ҳамагӣ як - ду сол қабл, ман акси ягонаи давраи кӯдакии худро пайдо кардам. Аз самти чапи падарам дар бағали модарам нишастаам. Шояд он замон ман се - севу нимсола будаам. На бештар аз он. Дар қафои мо духтари холаам Маҳтоббӣ ва духтари холаи падарам Моҳшариф рост истодаанд.
Ин аксро аз овони бачагӣ борҳо дида будам. Таваҷҷуҳи маро симои падару модарам, хешовандон ва он муҳиту фазо бештар ҷалб мекард.
Акнун бо гузашти зиёда аз шаст сол хоҳиш кардам, ки ин акси хурдакакро бо истифодаи имконоти техникӣ калонтар кунанд. Мақсад, барои худ ва аҳли хонавода дар ҷойи намоён гузоштани ин ёдномаи муқаддас буд.
Ҳангоми ба сурат бодиққат нигоҳ кардан, бо гузашти даҳсолаҳо аввалин бор мушоҳида намудам, ки ман дар бағали модарам нишаста, бо ду даст китобчаеро дошта истодаам. Он дар акси майда ниҳоят хурд ва номаълум будааст, ки ба назарҳо намеафтодааст.
Хотироти ман аз синни чорсолагӣ оғоз шудааст. Маҳз, шуруъ аз он замон бисёр чизҳо рӯшан дар ёдам мондаанд.
Аммо ҳини суратгирӣ поёнтар аз ҳамон синне будаам, ки гуфтам. Аз он лаҳза бароям чизе ба хотир намондааст. Шояд ин акс ёдгории фавқулода ҳам бошад. Ё тавре модарам гоҳо шӯхиомез аз ман шикоят мекард – дар даврони тифлӣ хеле саркаш ва беқарор будаам. Ҳар кас як кашфиёте кардан мехостааст, ки маро ором кунад. Ва он лаҳза ин китобчаро ҳам аз куҷое пайдо карда, ба ман додаанд, ки ақаллан дами суратгирӣ андак ором бошам.
Ин лаҳзаи ёдоварӣ гарчанде сода намояд ҳам, шояд як навъ мувофиқ омадани орзуву омоли абадии ниёзи ирсӣ ва табиати маро нисбат ба китоб, то дараҷае нишон диҳад.
ГУФТАМ БА ХИРАД, КИ СОҲИБИ ИРФОНӢ
Охири тобистон ман мушоҳида кардам, ки муаллимон бо кормандони ҳукумат як «комиссия» шуда, дар деҳа хонагардак ва рӯйхати доштаашонро бозсанҷӣ, пурсупос ва дақиқ карда истодаанд. Мақсад ин буд, ки ягон бачаи синни мактабӣ, мабодо, аз хондан намонад.
Вақте ҳайат ба ҳавлии мо даромад, баъди салому алейк роҳбарашон аз падарам пурсид:
– Муаллим, имсол аз бачаҳои Шумо синфи якум мерафтагӣ ҳаст? Дар рӯйхати мо чунин ишорае мавҷуд нест. Дуруст аст, ака? – бо таъкид посух ҷуст шахси масъули қоқинаи айнакдори қаддарози зардина.
Падарам:
– Дуруст. Рӯйхататон дуруст аст. Насиб бошад, писарам соли оянда ба синни мактабӣ мерасад.
Инро шунида, ман давида омада, ба падарам гуфтам:
– Падарҷон, ман соли оянда не! Ҳамин сол мактаб меравам!
Комиссия хомӯш истод. Ба иддаои ман таваҷҷуҳе ҳам накард. Аммо падарам меҳрубонона:
– Не бачам, ту ҳафтро пур накардаӣ. Оянда меравӣ. Ҳоло камтари дигар вақтат ҳаст. Рав, бозӣ кун, – гуфта, маро ором карданӣ шуд.
Муколамаи мо, ки ҷузъи мушкили он зориву таваллои ман буд, дар қиёфаи комиссия асаре ҳам нагузошт. Яъне чанги мо нола надошту дафи мо хурӯш. Ҷуз гӯш кардани маслиҳати падари бузургвор, ки гумон мекардам ин замон чашми иноят бар мани дарднӯш камтар зоҳир мекард.
Ман хислати падарамро хуб медонистам. Ба такрори сухан дигар ҷуръат надоштам. Ва ба ин кор ӯ иҷозат ҳам намедод.
Аммо бо омадани комиссия, руҳи ман тағйир ёфта буд. Посухи рад гирифта бошам ҳам, умеду орзуи мактабхонӣ дар дилам алов андохт.
Ман рӯзҳои минбаъдаи худро фақат дар мактаб тасаввур мекардам.
Оқибат, тоқат накарда, дарди дили худро ба ягона ғамхору ғамгусорам, модарам гуфтам. Ростӣ, оби чашм ҳам кардам.
Модарам маро гарм ба оғӯш гирифта, аз сару рӯям бӯсид:
– Худоро ҳазор бор шукр, маро ҳам ба он рӯзе мерасондааст, то бубинам, ки бачаам мактабрав шудааст, – гуфт ва фаҳмонданӣ шуд:
– Бачам, ту ин тобистон шашсола шудӣ. Худо хоҳад, соли дигар мактаб меравӣ.
Аммо ин тафсир нияту мақсади маро тағйир дода натавонист.
Апаам Сайбигул дар синфи сеюм мехонд. Гӯё фардо дер мешуда бошад, давида пеши ӯ рафтам. Гуфтам:
– Китоб мехоҳам!
Пурсид:
– Чӣ кор мекунӣ?
Гуфтам:
– Мактаб меравам!
Гуфт:
– Китобҳои ман барои ту намешаванд.
Тааҷҷуб карда пурсидам:
– Кадом китоб мешавад, ҷон апаҷон, ҳамонашро ёфта ба ман деҳ.
Апаам дид, ки мани сарсахт мулоиму меҳрубон шудаам, гӯё барои фаҳмидан бошад, ки гуфт:
– Дар синфи якум китоби «Алифбо» мехонанд.
Ман дар умрам бори аввал номи ин китобро шунидам. Сарам чарх зад. Гумон кардам, агар ин китобро, «Алифбо»-ро бо ин номи хушаш пайдо кунам, тамом вассалом. Мушкили ман осон мешавад. Ҳамаи дарҳо бароям кушода мешаванд. Ҳеҷ кас, ҳатто комиссия ҳам пеши роҳи маро гирифта наметавонад. Худи ҳозир, ҳатто дарсҳо сар нашуда бошад ҳам, пеш аз ҳама, рафта дар синфхонаи синфи якум, паси парта мешинам.
Ким - кадом эҳсоси аҷоибе ҳам маро дунбол мекард, ки агар ман ҳамин китоби «Алифбо»-ро ёбам, шояд онро хонда тавонам… Як дам ба ҳуш омадам, дидам, ки апаам назди ман нест. Давида - давида рӯ - рӯйи ҳавлӣ ӯро кофтам. Сайбигулро дар пеши очаам, дар назди чагдон ёфтам.
Пурсидам:
– Апаҷон, «Алифбо», ҳамон китоби гуфтагиатро аз куҷо ёбам? Дар мағозаи деҳаи худамон ҳаст?
Апаам дид, ки ман аввалин бор дар пеши ӯ корафтода, тааҷҷубовар ва ғайричашмдошт хеле меҳрубон шудаам, бо виқор гуфт:
– Ин китоб фақат дар шаҳр мешавад. Шояд он ҷо ҳам набошад. Дар вақташ падарам онро наёфта, як «Алифбо»-и куҳнаро бароям пайдо карда буд.
Ханӯз ӯ гапро тамом накарда, саросемавор пурсидам:
– Ҳоло он китоб куҷост?!
Гуфт:
– Ба ростӣ намедонам, китобҳои куҳна ҳама дар лингча дар болохона.
Ин гапро шунидан баробар, мисли гурба тирвор самти болохона давидам. Дар поёни зинапоя, ки ба ҳарфи «У» монанд ва аз душохаи бед сохта шуда буд, мисли пишакбачае, ки сайдеро дунбол мекарда бошад, башаст ба тори боми шифрпӯш баромадам. Як лингчаи пурчангу хокро пайдо намудам, ки пури китоб буд. Онро чаппа кардам. Аз байни онҳо «Алифбо»-ро кофтам. Гумон кардам, ки онро бинам, мешиносам. Ба тасаввури ман, ин китоб бояд аз ҳама бузург, рангоранг, ҷилодор, хушрӯ бошад. Ҳарфҳои он гӯё ҳастанд. Бо одам гап мезананд. Ҳар яки он ҳарфҳо калиди асрори дунёянд. Майнаи ман пур аз суол аст. Ба ҳамаи суолҳои доштаву надоштаи ман посух мегӯянд. Бо ин хаёл китобҳоро чапу рӯ кардам. Ҳамаашон пеши чашмони ман якхела менамуданд. Ҳарчанд кӯшидам, он китоби ҷилодорро пайдо накардам. Акнун фаҳмидам, охир ман ҳарфҳоро намешиносам. Аз куҷо фаҳмам, ки кадом китоб «Алифбо» аст. Як вақт дидам, ки дар болои сарам модарам истодааст. Хавотир шуда, аз пушти ман ба болохона баромадааст. Пас апаам ҳам пайдо шуд. Чашмони очаам пури об гаштанд:
– Бачам, наход ту ҳамин қадар завқи хондан дошта бошӣ. Охир, гуфтам, ту ҳоло хурд ҳастӣ. Туро ба мактаб даромадан намемонанд. Хез, рафтем. Рӯз бегоҳ шуд. Вақти говумоломад шуд. Ҳайвонҳоро саришта кардан даркор, бачам, – гуфт бо меҳрубонии хос модарам.
Апаам ба ҳоли ман механдид. Ва аламу ғазаби маро бедор мекард.
Акнун ин дафъа бо қаҳр аз ӯ пурсидам:
– «Алифбо»-ро куҷо кардӣ? Алифбои ман куҷост?!
– Ин ҷо набудааст, – гуфт апаам бо мулоимӣ, оқибати корро ҳис карда.
– Ҳамин ҷост! Биёб! – бо амри бачагона гуфтам ман.
Очаи бечораам бо апаам китобҳои куҳна, дарида ва фарсударо таҳу рӯ карда, оқибат, аз байни онон як китоби бо ҳарфҳои калон-калони хеле хира, фарсуда, бо варақҳои кандашударо пайдо карда, ҳарду яку якбора бо ҳаяҷон:
– Ана, «Алифбо»-и гуфтагиат!!! – эълон карданд, гӯё ҷони худро аз азияти фавқулода халос карданӣ шуда.
Ман мисле ки ҳоли ҳозир ин ганҷинаи бебаҳоро аз пеши чашмам мерабуда бошанд, саросемавор онро аз дасти апаам чанг зада гирифтам.
Апаам:
– Э, оҳиста! Охир, ин китоб ҳанӯз дар вақти хондани ман ба ин аҳвол буд! Боз ту онро медарронӣ.
Ман «Алифбо»-ро гирифта, пеш аз ҳама, давида поён фаромадам. Дар кунҷи хонае, ки мо «ҳуҷра» меномидем ва вазифаи меҳмонхонаро иҷро мекард, онро варақ задам. Саҳифаҳои китоб аз коғазҳои ғафс иборат бошанд ҳам, фарсуда ва канда шуда буданд.
«Алифбо»-и ман воқеан, китоби хеле куҳна, варақҳои он аз ҳам рехтаву ҷиғда шуда буданд. Аммо гумон кардам, ки ин ҳамон китоби сеҳрноке ҳаст, ки момои Музайяни соҳибхабари фасонапардози ҳафтодсола шабҳои дарози зимистон, дар деҳаи бебарқи мо, ҳангоми ҳашари пахтакунҷӣ (ҷудо кардани нахи пахта аз пунбадона) дар бораи муъҷизоти фавқулодааш ба мо нақлҳо мекард.
ТИЛЛОИ ПОШХӮРДА
Бо ҷамъу гир кардани варақҳои ин китоб, афсонаи ҷолиби ҳамон кампири кари доно «Тиллои пошхӯрда» ба ёдам меомад.
Мазмуни он афсона чунин буд, ки Сафари ятиму дастёр ва бекасу нодор ба духтари бой, ки Беназир ном доштааст, ошиқ мешавад. Духтар ҳам ҳар замоне ки ба сурати паҳлавонона ва чашмони пур аз меҳру садоқати Сафар менигарад, лабханди нозуки беназири дилфиреб ва ба ғайр ноаёни худро аз ӯ дареғ намедорад.
Сафар шаб хоб мебинад, ки мӯйсафеди нуроние ба ӯ маслиҳат медиҳад, барои ба ормонаш расидан ёфтани хуми тилло ва тавассути он дили бойи мумсикро ба даст овардан илоҷи ягонаи кор аст. Маҳз бо додани он хум Охунбой розӣ мешавад, духтари паричеҳраи гулрухсори худро ба дастёраш диҳад. Мӯйсафед оҳиста нопадид мешавад. Ногаҳон ин хуми тилло дар пеши рӯйи Сафар аён мегардад. Даст дароз карда, мехоҳад ҳарчӣ зудтар онро бигирад ва ба муродаш бирасад. Чун Сафар якбора аз хоб бедор мешавад, эҳсос мекунад, ки ҳанӯз аввали шаб аст. Ғайр аз каҳдони тангу тори худ чизи дигаре дар атрофи ӯ нест. Боқӣ то ба рӯз ӯро дигар хоб намебарад.
Субҳ боз аз паси юғу сипори бой ба ҷуфт кардани замин машғул мешавад.
Ӯ, ки тамоми шаб нахуфта, аз субҳи барвақт ҷуфтронӣ мекунад, ниҳоят хаста шуда, юғу испорро як сӯ монда, каме «дам гирам» – гуфта, болои хоки нарму мулоим худро мепартояд. Ногаҳ аз дур дар зери нурҳои Офтоб дар болои хоки нармшуда, як порчаи хурди фулузи зардакро мебинад, ки ялаққос мезад.
Сафар аз ҷояш як қад парида, мондагиашро фаромӯш мекунад. Ба сари он бозёфти ранга медавад. Онро бо нӯги ду ангушташ мебардорад. Баргаки тилло худ ба худ ба гап медарояд ва мегӯяд:
– Сафарҷон, ман тиллои пошхӯрда ҳастам. Мо як хуми пур будем. Танҳо бо гирифтан ва саргардон кардани ман корат буд намешавад. Дар хонаводаи мо нотифоқие рух дод. Ҳамаи мо паҳну парешон гаштем. Ҳамагӣ дар зери ҳамин замин, аммо аз ҳам ҷудоем. Ту деҳқони асил будаӣ. Майлаш, маро бо худат бигир. Аммо ман вақте пайдо шудам, ки туро каме хоб бурд ва сипорро бо ин ҷуссаи паҳлавониат зер кардӣ. Ман аз қаъри замин ба рӯйи замин баромадам. Агар ҳамин хел аз таҳти дил шудгор кардан гирӣ, ҳамаи мо бародарону хоҳаронро як – як пайдо карда, сарҷамъ мекунӣ. Мо хатои худро фаҳмидем. Донистем, тилло ҳам бошем, фақат дар якҷоягӣ, дар сарҷамъӣ қадр пайдо мекунем. Дар порчаҳои пошхӯрдаи мо арзиши пешинаи хуми тилло нест.
Сафар ҳамчунон мекунад. Аммо ягон баргаки тиллои дигар пайдо карда наметавонад. Лекин ҳамон сол замини Сафари ятим чунон ҳосил медиҳад, ки даҳ баробар гаронтар аз он хуми тиллои пошхӯрда. Бой меҳнати аз таги дили ятим ва натиҷаи кори ин бечораро бо чашми худ мебинад. Барои он ки Сафари паҳлавонсурат мисли дигар дастёронаш гурезпо нашавад, пойбанди хонадони ӯ бошад, яккаву ягона духтарашро никоҳ карда ба ятим медиҳад, ӯро хонадомод ва хушбахт мекунад...
САРҶАМЪИИ ТИЛЛОИ ПОШХӮРДАИ МАН
Акнун варақаҳои канда ва паҳну парешонгаштаи ин китоб бароям баргакҳои тиллои пошхӯрдаро мемонд. Ҳарфҳои калон-калон ва аксҳои рангаи «Алифбо», гарчанде хира шуда бошанд ҳам, дар назарам ниҳоят ҷолиб менамуданд.
Китобро бо ҳавас саҳифагардон мекардам, мисли он ки гӯё калима ва ё ҷумлаеро мекофта бошам.
Бехабар, модарам омада ба ин муносибат ва эҳсосу ҳаяҷони ман бо ҳавас нигоҳ мекардааст.
– Биё, бачам, китобро ба ман деҳ. Онро саҳифабандӣ кунам, ки варақҳояш пасу пеш набошанд ва гум нашаванд, – фармуд.
Албатта, ман ба ин таклифи меҳрубононаи модарам розӣ шудам. Ва бо ду даст «Алифбо»-ро ба ӯ супоридам.
Модарам дар се рӯз, замоне ки аз корҳои хона озод мешуд, ҳар варақи китобро бо докае тагу рӯй пок мекард. Онҳоро болои ҳам мегузошт. Варақҳоеро, ки ду пора шуда буданд, ё ин ки аз бех канда, нима гашта, имкони саҳифабандӣ надоштанд, бо як нозукие аз коғази сап-сафеде бурида, ширеш ва саҳифабандӣ мекард.
Ин меҳрубониҳои модарам нисбат ба китоб барои ман хеле писанд афтода буд.
ЗАМОНЕ МАЁСОЙ АЗ ОМӮХТАН
Баъди падару модар мактаб дуюмин меъмор буд, ки дар сохтмони ҳаёти ман бузургтарин нақш гузошт.
Тавре тафсир гардид, сарфи назар аз шавқу завқи беандоза, ворид гаштан ба ҷараёни хониш бароям хеле мушкил афтода буд.
Дар деҳа омад-омади соли нави хониш як намуд ҳаракати умумихалқиро мемонд. Дар маркази ноҳия ярмаркаҳои фурӯши китобу дафтар ва сару либоси мактабӣ шуруъ мешуд.
Мағозаҳои китобфурӯшӣ серодам мегаштанд. Падару модарон барои фарзандон, вобаста ба синну сол ва зинаи таҳсил, либос ва китобу дафтар мехариданд.
Мактабҳо аз ҷониби давлат таъмир мегардиданд. Даруну беруни онҳо бо шиору овезаҳо, навиштаҷоти дорои маъниҳои бузурги таълиму тарбия оро дода мешуданд.
Модарам табъи шоирӣ ҳам дошт. Барои ҳар як бачааш, вобаста ба хӯву хулқу рафтору кирдори ӯ як шеъри бозавқи бачагона мегуфт. Мо онро тез аз ёд карда, барои якдигар мехондем. Шеърҳояш хеле сода, равону кӯтоҳ буданд. Афсӯс, ки мо онҳоро нанавиштем. Аммо баъзеашон то ҳол дар ёдам мондаанд, ки бо андаке тағйири ном, баъдан ман онҳоро ба фарзандони хурдсолам нисбат дода мехондам.
Як рӯз апаам либосҳои нави мактабиашро ба қадаш чен карда пӯшид. Тоқияки базеби барои духтаракон хушояндашро ба сар монд. Сумкаашро дар даст гирифта, гӯё ба мактаб мерафта бошад, як порчаи шеъриро бо завқ хонд:
Биёед, эй рафиқон, дарс хонем,
Ба бекориву нодонӣ намонем.
Ба олам ҳар касе бекор гардад,
Ба чашми аҳли олам хор гардад.
Ман ин шеърро шунида, ҳайрон шудам. Мазмуни шеър чунон ба ман маъқул шуд, ки аз апаам пурсидам:
– Ҳамин шеърро ҳам очаам гуфтааст?
Апаам аз таги дил хандида, гуфт:
– Э, содайе! Ин шеърро Садриддин Айнӣ навиштааст.
Ман, ки пештар чандин бор номи ин шоири бузургро аз падарам шунида будам, бо ин суханҳои ширин дилам гум зад. Аз апаам илтимос кардам, ки як бори дигар ин шеърро хонад.
Ӯ ин ду байтро такрор кард. Гумон мекардам, ки он порчаи назмиро пештар ҳам медониста бошам, тез онро аз ёд кардам ва рӯзи дароз ҳамчун шиор худ ба худ, бо шавқ мехондам.
Ҳар як сухани он муддао ва давои дили ман буд. Аҷаб суханҳое, – ба худ мегуфтам, ки мо «Набояд нокораву нодон ва дар пеши одамон хор бошем. Барои он ки нокориву нодонӣ, хориву зорӣ ҳамраҳи одам набошад, бояд дарс хонем! Дарс!».
Ин шеърро рафта ба пуштибони асосии мактабравиам, модарам гуфтам. Ӯ шод шуд ва худаш ҳам бароям як шеъри ниҳоят мақбули диламро аз куҷое ёфта хонд:
Гуфтам ба хирад, ки соҳиби ирфонӣ,
Бинмой раҳи раҳоӣ аз нодонӣ.
Гуфто: мактаб, мактаб, боз мактаб,
Бояд хонӣ, хонӣ, хонӣ, боз хонӣ!
Чанд калимаро аз ин шеър нафаҳмидам. Модарам, онҳоро бароям хеле сода фаҳмонда дод. Ман хурсанд шудам. Ба худ мегуфтам, ки шояд бисёриҳо мактаб раванду то ҳол маънои ин калимаҳоро нафаҳманд. Аммо ман онҳоро медонам. Агар соҳиби хатту савод мешудам, тез ҳамаи инҳоро дар як дафтарча менавиштам, ки ҳаргиз фаромӯш накунам. Зеро як вақт падарам ба апаам гуфта буд, ки хотираи хуб дафтар аст.
Акнун пагоҳ рӯзи аввали хониш. Ғайр аз модарам ҳеҷ касе розӣ нест, ки ман мактаб равам. Номамро ҳам касе дар дафтаре нанавиштааст.
Ман гуфтугӯйи модарамро аз хонаи дарун бо падарам шунидам. Модарам зора мекард, ки бачаро бо худаш гирифта барад. Як-ду рӯз дар ягон кунҷаки синфаш шинонад. Дилаш ором мешавад. Аз бозиаш, ки монд, худаш пушаймон шуда, дигар ёди мактаб намекунад.
– Не! Ҳеҷ мумкин нест! Охир шашро ҳам пур накардааст. Тартиб ҳаст! Қонун ҳаст! Не! Не! Мумкин нест, – мегуфт қотеона падарам.
АГАР ҶОН ҲАМЕХОҲӢ АФРӮХТАН
Соли 1961. Якуми сентябр ҳам фаро расид. Апаам синфи сеюм мерафт.
Он рӯз ман аз Сайбигул ҳам барвақттар хестам. Модарам:
– Хоб кун, бачам, соат нав шаш шудааст. Куҷо саросема ҳастӣ? – гуфта, пурсид.
– Мактаб меравам! – гуфтам.
– Охир ҳоло торик аст, дар мактаб касе нест, хоб кун! – хитоб кард модарам ба ман.
Аммо дар ин эрод ман як навъ дилсӯзиву меҳрубонӣ ва ҳамраъйии модарамро ҳис мекардам.
Ин замон падарам, ки ҳар субҳ, соатҳои чору ним - панҷ хеста, ба нигоҳубини гову мол машғул мешуд, вориди хона гашт. Ман ба умеди худро «бачаи хуб» нишон додан, раҳми падарамро овардан, ки ахиран дилаш сӯзаду маро ҳам бо худаш ба мактаб гирифта барад, бо итоат сарамро таги кӯрпа даровардам.
Модарам ба падарам бо овози паст:
– Бачаи бечораам аз ҳама бештару пештар мехоҳад ба мактаб равад. Аҷаб, бачаҳои ҳамсоя Мустафову Боронро зораву нола карда, бо ваъдаҳои велосипеду тӯбу тамошо ҳам мактаб бурда намешавад, ин бача бо шунидани номи китобу мактаб ҳушаш меравад. Аҷаб… – гуфт бечора модарам, сухани худро хулоса карда, намедонист дигар чӣ гуна ҳамраъйӣ ва сидқу сафои худро нисбат ба ин нияти содалавҳонаи ман нишон диҳад, сози ноҷӯри дили падари қоидасолорамро ба шавқи пардаҳои ноҷӯри ман мувофиқ созад.
Аммо дили падарам ягон зарра мулоим нашуд. Посухе ҳам надод. Намехост, ки худро зери бори миннати муаллиму мактабдор барад.
Ман дигар тоқат карда натавонистам. Вақте падарам берун баромад, оҳиста либосҳои нави худро пӯшидам. Кафши тобистонаи нави сурхи бо тасмача маҳкамшавандаамро, ки падарам аз Душанбе харида оварда буд ва барои мактаб рафтан онро латтапечу пинҳон карда будам, пайдо намудам. Китоби дӯстдошта ва очаам дӯхту дӯзкардаи «Алифбо», як дафтар ва ду дона қалами аз апаам гирифтаамро дар халтаи аз матои нимдошт дӯхтаи модарам андохта, на ба раҳи маъмулии миёнабури кӯтоҳ тариқи хонаи бобои Қурбоналӣ, ки мабодо касе маро бинад, балки тариқи Сари Дашт сӯйи мактаб раҳ пеш гирифтам, гарчи дарозтар буду серхок:
Зи ишқи тариқат инон матоб, эй дил,
Ки марди роҳ наяндешад зи нишебу фароз!
Ҳангоми раҳгардӣ аз ҳаяҷони зиёд чашмам ҳеҷ чиз ва ҳеҷ касро намедид. Ин аввалин ҳаракати ман ҷониби роҳи дониш буд. Аммо он вақт оқибати корро ҳеҷ тасаввур ҳам намекардам.
Дар назди дарвоза қаровули мактаб бобои Умар, хеши дури падариамро дида, салом додам. Мӯйсафед саломи маро алейк гирифта:
– Э, боракалло, бачаи амакӣ, боракалло, муборак шавад, мактабӣ шудаӣ, – гӯён, мӯйсафед тавре гап зад, ки гӯё ҳаяҷони маро дарк карда бошад.
Даруни ҳавлии мактаб даромадам. Ғайр аз ду-се муаллим дигар ягон талаба дар дохили мактаб наменамуд.
Ин замон бобои Умар дид, ки ман ҳайрон-ҳайрон ба ҳар тараф нигоҳ карда, дигар куҷо рафтанамро намедонам:
– Ҳо, бачаи амакӣ, ту синфи як меравӣ, ба фикрам. Биё, ман синфатро нишон диҳам, – гуфт. Дастамро гирифта ба синфхонаи дар самти ҷануби мактаб ҷойгирбуда бурд. Синф холӣ. Ман дар куҷо нишастанамро намедонистам. Бо халтачаи дар дастам буда, бо ҳавас ба тахтаи синфӣ ва партаҳои нав рангкардашуда менигаристам.
Як замон талабаҳои мактаб як-як даромадан гирифтанд. Қариб ҳеҷ кас якдигарро намешинохт. Муаллиме, ки дар бозуи дасти чапаш латтаи сурх бастагӣ буд, омада моро аз синфхона баровард:
– Бачаҳо! Синф ба синф саф кашед! Ин ҷо синфи якум, ин ҷо дуюм, ин ҷо сеюм, ин ҷо ..., – гуфта, амр дод.
Дар дасти он муаллим ким - чӣ хел дафтаре буд. Ман аз он хеле хавотир шуда будам. Зеро монанд ба ҳамон дафтаре буд, ки муаллимон хона ба хона гашта, талабаҳои эҳтимолӣ ва воқеиро рӯйхат мекарданд.
Фикр мекардам, ки агар гумонам тасдиқ шавад, маро аз мактаб пеш карда, дарвозаашро мепӯшанд. Ҳатто дигар бобои Умар ҳам маро ёрдам карда наметавонад.
Ба ҳар ҳол, дар қатори талабагони синфи як рост истодам. Аммо халтаи бо китоби «Алифбо»-и худро овезон не, дар бағалам сахт қапида будам. Метарсидам, ки агар маро аз сафи талабагон берун кунанд, боз давлати дунёи ман, ҳамин китобро зада нагиранд, ба он маъно, ки дигар ба ин бача даркор нест, – гуфта.
Хайрият, муаллими бозубанди сурхдошта чизе аз дафтараш нахонд. Бори дигар фармон дод:
– Синфи якум ба тарафи рост, ба ин синфхона дароед, – гуфта, ишора кард.
Ман бо ҳамроҳии дигар бачаҳо ба ҳамон синфхонаи шифташ чӯбиву лойӣ даромадем.
Аз чӣ бошад, ки ҳама нишастанро аз партаҳои қафо сар карданд. Ба мани ҳайрон партаи пеш монд.
Дар ҳақиқат, дигар хонандаҳо аз ман бӯзбалатар буданд. Ман дидам, ки ғайр аз партаи пеш дигар ҷойи нишаст намонд, дар бари Назокат ном духтари хушлибоси дӯстрӯи муаллими баобрӯи деҳа Сангов, бо хавфу умеди авф нишастам. Назокат духтараки ниҳоят зебову олуфта буд.
Ҳама интизор будем. Кӣ ба мо дарс медода бошад?
ВАЛЕКИН АЗ ОМӮХТАН ЧОРА НЕСТ
Ногаҳ муаллим Абдуллоев вориди синфхона шуд. Бачаҳо аз ҷо хестанд. Муаллим:
– Салом, бачаҳо! – гуфта, ба мо муроҷиат кард.
Мо ҳамагӣ, дастаҷамъона як ғалоғула кардем. Овозҳоямон, ки пасопеш мебаромаданд, ҳеҷ чизеро аз он фаҳмидан мумкин набуд, гӯё ки ҷавоби «салом» дода бошем. Муаллим ҳам инро қабул кард.
Абдуллоев ҳамқишлоқ, ҳамсинну сол ва ҳамкурси падари ман дар омӯзишгоҳи педагогии шаҳри Кӯлоб буд. Писари мулло Қайсар. Муаллими хуб ва ниҳоят сахтгир. Бовиқор ва ҳавобаланд буд. Сирф олуфта. Лекин ин сифатҳо ба ӯ мезебид. Роҳи қишлоқ тобистон хокӣ ва зимистон пури лой бошад ҳам, наздики ду километр аз хонааш то мактаб дар якуним соат нӯг-нӯги по роҳ мерафт.
Аввал ҷойи пояшро интихоб мекард. Каме пушташро қафо партофта, нӯги пояшро дароз карда, оҳиста қадам мегузошт. Ё агар илоҷи интихоби пойгузорӣ надошта бошад, пошнаҳояшро бар замин монда, нӯги пояшро рост мекард ва тамоми вазнашро ба пошнаҳо партофта, баъд ҳаракат мекард.
Занҳои деҳа соати аз пеши хонаашон гузаштани муаллимро медонистанд. Аз ноҷаи дарвоза ба усули раҳгардии ӯ нигоҳ карда, аз ӯ меомӯхтанд ва завқ мебурданд.
Муаллим Абдуллоев дар қишлоқ зиндагӣ карда, аз парвариши гову мол сахт парҳезӣ меҷуст. Ба пеши ягон оғил гузарад, то бӯйи он тамом шудан, бо дасташ пеши биниашро шамол дода, шамол дода, фу! фу! фу, – гуфтан мегирифт.
Муаллим маро хуб мешинохт. Ба хонаи ҳамсинфу ҳамкурсаш – падари ман рафтуо дошт. Даҳҳо бор ман дастонашро об гирифта будам. Духтаронаш Пайкармоҳу Шакармоҳро ба хонаи мо барои ширу дӯғу чакка мефиристод. Падари ман ҳам бо майлу ризоият хоҳишҳои ҷӯраашро иҷро мекард.
Аммо аввалин «караме», ки ба «лутфи ҳол» Абдуллоев нисбати бачаи ҷӯрааш кард, ин тавр оғоз шуд:
– Ту кӣ ҳастӣ?
Ман номамро гуфтам.
– Тез аз синф не, аз мактаб баромада рав, ки ман дигар ранги туро дар ин атроф набинам! Ҳоло барои мактабхон шудани ту хеле вақт аст. Фаҳмидӣ, ё не?!!! – гуфта, амри саволӣ дод бачаи мулло Қайсар.
Маро сахт алам карда буд. Ман бояд мегиристам.
Аммо қаҳру ғазаби як муаллими номдор ба ин дараҷаи бадбинӣ ба як бачаи нимҷони дар орзуи китобу мактаб, маро ҳушёр кард. Ман нагиристам. Пеши падарам ҳам нарафтам:
Эй шом, ба кӯйи мо гузар кун!
Эй субҳ, ба ҳоли ман назар кун!
Дар зулмати шаб танам бифарсуд,
Ё Раб, шаби зулматат саҳар кун!
Эй, дил, чу намерасӣ ба мақсуд,
Дам даркашу қисса мухтасар кун!
Ростӣ, чӣ тавр хона омаданамро ҳам намедонам.
ҲАСТИИ МАН ЗИ ҲАСТИИ ӮСТ
Ба ҳавлӣ даромадам. Модарам ба ким - чӣ коре машғул буд, ки саросема омадани маро дида, ба аловхона, ҷойи хӯрокпазӣ даромад.
Ба фикрам, интизор буд, ки маро аз мактаб пеш мекунанд ва ман ба хона ҳунгос зада, гиря карда ва аз дӯстдортарин каси дунёям – модарам имдод металабам, ки мутаассифона, аз дасти ӯ ҳам ҳеҷ чизе намеомад.
Ман саросемавор аз қафои модарам ба ошпазхона даромадам. Ӯ бе он ки ба ман нигоҳ кунад, сӯйи қуттиҳои орд рафта:
– Ин ҷо бишин бачам, ман ҳозир орд гирифта хамир мекунам. Имрӯз нони гарм мепазем. Шакароб мекунем. Дар чагдон як кадуро ҳам таги лахчаву хокистар мемонем. Барои бегоҳӣ хӯроки болаззати дӯстдоштаамон омода мешавад, – гуфт. Ва ҳамаи ин вақт ба рӯйи ман нигоҳ намекард.
Гӯё ман ин гапҳоро намешунидам. Гуфтам:
– Очаҷон, ҳамин «Алифбо» хондан аз чӣ сар мешавад?
Очаам акнун рӯяшро тарафи ман гардонда:
– Э, бачаҳаки бечорааме, аз «А», аз ҳарфи «А», – ҷавоб дод модарам.
– Ҷон очаҷон! Илтимос! Фақат ҳамин ҳарфро ба ман нишон деҳ, он тарафашро ман худам як бало карда ёд мегирам! – гуфтам ба модарам акнун бо ҳаяҷон.
Медонистам, корҳои модарам бениҳоят бисёранд, ҳеҷ вақт тамом намешаванд. Мабодо инро сабаб нишон дода, гӯяд, ки охир ин мумкин нест, наметавонад, серкор аст...
– Э, бачам, агар ту ба ин дараҷа завқ дошта бошӣ, ман ҳама ҳарфҳоро ба ту нишон медиҳам, – гуфта, илова кард, – фақат мон, ки ман хамирро бишӯрам. Баъд дер мешавад.
Албатта, ман розӣ нашуда наметавонистам.
Ин замон ман вазифаи худро медонистам, гарчанде модарам дили дардманди маро ҳис карда, ба ман чизе нафармуд. Ман тез либосҳоямро ба либосҳои «ҷангӣ» иваз кардам.
Ду дарза паяро канда, як-як базӯр кашола карда, назди чагдон овардам. Бастаи якеро кушодам. Панҷ-шаш шохаи онро шикаста, дуқат карда, дар таги чагдон мондам. Дар байнаш қоғазпораеро гузошта, барои оташ даргирондан омода кардам.
Дасту рӯ шустам. Барои дарс омодагӣ дидам. Халтаи китоби «Алифбо»-ро кушодам. «Чаққонӣ» нишон дода, як корди кундро пайдо ва ба қаламтезкунӣ сар кардам. Як қаламро тез карда - тез карда қариб то нӯгаш бурдам. Дар обу арақ шилта шудам. Ҳеҷ не, ки қалам тез шавад. Чанд қадар вақт гузашт. Модарам омада, дар болои намад пораҳои тарошидаи қаламро дида:
– Эҳ, ту аз уҳдаи тез кардани як қалам ҳам намебароӣ, боз даъвои синфи якумхонӣ дорӣ, – гуфта, алами маро тоза кард.
Аммо ба дил гуфтам: - хайр, боке нест. Модарам ваъда дод - ку, маро «Алифбо» ёд медиҳад. Ин тасаллои дили ман нисбат ба он танбеҳ буд. Хайрият, ақлам расид. Тез ҷорӯбро гирифта, намадро аз тарошаҳо тоза кардам. Модарам ба ин кори ман синчакорона нигоҳ мекард.
Дар асари ваъдаҳояш амали саросемавор аз таҳти дил иҷрокардаи маро дида, худаш, як рӯймоли куҳнаро болои намад густурда, қалами дигарро гирифта, хеле бо нозукӣ, эҳтиёткорона тез кардан гирифт. Ман ба ин кори модарам ба хотири ёд гирифтан бодиққат нигоҳ кардам.
Ӯ:
– Ана, акнун ин ҷо биё. Нигоҳ кун, ки мо чӣ гуна ҳарфнависиро ёд мегирем, – гуфт.
Бо гузашти солҳо ман ҳайрон мешавам, ки чӣ тавр як духтари камбағали меҳнатӣ дар солҳои сиюми асри гузашта, дар шароити ниҳоят ногувор – кори саҳрову чордевории ба ном синфхонаи тираву тор, соҳиби хатту савод гаштааст.
Андешаашро давом дода, намедонам барои чӣ бошад, модарам он лаҳза суханоне гуфт, ки онҳоро ҳеҷ вақт фаромӯш карда наметавонам. Онҳо як умр дар гӯши ман садо медиҳанд:
– Бачам, имрӯз мо навиштани ягон ҳарфро сар намекунем. Аввалан, бояд ту донӣ, ки қалам барои навиштан чӣ гуна бо се ангушт дошта мешавад. Имрӯз фақат 1, 1, 1 менависем.
Баъд андешамандона, хеле ором маро мисле, ки ба зиндагӣ ҳидоят мекарда бошад, рост ба чашмонам нигоҳ карда, суханашро давом дода гуфт:
– Илоҳӣ, ба сад дароӣ. Аммо ман аз ҳозир ҳис мекунам, ки ту одами меҳнатрӯзӣ мешавӣ. Умрат бо меҳнату заҳмат мегузарад. Як бурида нонат ҳам аз ҳаво намеояд. Онро фақат аз корзор меёбӣ. Ана ҳаминро одами меҳнатрӯзӣ мегӯянд. Дар пешониат навишта шудааст, ки зиндагии ту бо қаламу бо қадам, бо қадаму бо қалам бастагӣ дорад. Акнун қалам гирифтанро хуб ёд бигир, то қадаматро бо қалам ва қаламатро бо қадам ҷӯр карда тавонӣ. Ҳар дуи ин агар ба мароми зиндагӣ дуруст оянд, хор намешавӣ.
Ахиран, модарам ба ман як табассуми пурандешаи ҳамраъйӣ ва дилсӯзона кард. Бо ким-чӣ хел дили аламдори хастаҳолона, гӯё ояндаи маро воқеан, пешгӯӣ мекарда бошад, пурсид:
– Ту гапҳои маро фаҳмидӣ ё не?
– Не, очаҷон, ҳамаашро нафаҳмидам, – ҷавоб додам ман.
– Боке нест. Дар дилат фақат калимаи «меҳнатрӯзӣ»-ро бигир, бас. Бо гузашти замон аз гуфтагиҳои ман бештар чизро мефаҳмӣ.
Баъди ин, қаламро гирифта, дар се ангушти ман монда, такягоҳӣ, пасупеш, тарз ва самти ҳаракати ангуштонро нишон дода, фармуд то машқ кунам. Ҳамон тарз кардам. Модарам чанд маротиба маро ислоҳ карда, гуфт:
– Одамизод дар зиндагиаш, ҳатто дар хобаш ҳам фикр мекунад. Фикр кардан гоҳо аз худи кор муҳимтар аст. Кӯшиш бояд кард, ки ягон лаҳзаи фикрат ҳам беҳуда набошад. Ба фоидаи кор бошад. Ана он чизе, ки ман ба ту нишон додам, фаҳмондам, дар дилат гаштаву баргашта такрор намо.
Субҳона нахӯрдаӣ. Ҳоло нону косаи ширро гирифта, ноништа кун. Пасон молҳоро бурда лаб-лаби ҷӯйбор бичарон. Ҳамзамон, бо худ як чӯбчаро мисли қалам бигир ва тамоми рӯз панҷаҳоятро тарзе ба ту нишон додам, машқ деҳ.
– Он ҳарфи «А», ки мегӯӣ, кай ёд медиҳӣ, – пурсидам аз очаам.
– Кӯдакро бин. Пеш аз роҳ гаштан, аввал шикаммола хазиданро ёд мегирад. Агар ту ин имтиҳонро хуб бисупорӣ, баъд, – ҷавоб дод модарам.
Ман худ ба худ оҳ кашидам. Модарам сабабашро бо хавотирӣ пурсид.
– Охир, имрӯз бачаҳо ин ҳарфро ёд мегиранд. Ман аз онҳо қафо мемонам, – гуфта шикоят кардам.
– Э, бачаи сода, баъзеҳо дар як моҳ ҳам ин ҳарфро ёд намегиранд, – посух дод модарам.
Аз ин суханҳо хурсанд шудам. Ба худ гуфтам, ки агар дигарон дар як моҳ ҳам як ҳарфро ёд нагиранд, ман кӯшиш мекунам, ки дар ин муддат ду ҳарфро ёд гирам, ки аз онҳо пеш гузарам.
Баъди ғизо хӯрдан молҳоро ба чаро баровардам. Як чӯбчаро, он тарзе модарам гуфта буд, дар се ангушти дасти ростам гирифтам ва тамоми рӯз ҳам молчаронӣ кардам ва ҳам машқ.
Дар охири рӯз дар лаби ҷӯйбор, дар болои қум оҳиста-оҳиста, мисли занҳое, ки дар девори аз дуд сиёҳшудаи аловхонаи мо, ҳар боре, ки бар аҳди певочӣ шир меоварданд ва як хатти ба арзи қалам рост мекашиданду шумораро сабт мекарданд, ман ҳам ин корро сар кардам. Кӯшиш намудам, ки хатҳои ман якзайл, баробар ва рост бошанд. Хат мекашидам. Боз аз дур рафта, бо ҳавас гардан каҷ карда, ба он нигоҳ мекардам. Завқ мебурдам. Мехостам тез шом шавад, хона биёям ва ба модарам ин «дастоварди бузург»-и худро эълон кунам.
Ҳамин хел ҳам кардам. Модарам:
– Таъриф, ки мекунӣ, канӣ дар дафтар хат каш ва ба ман нишон деҳ, – гуфт ва худаш ба корҳояш андармон шуд.
Чун боз гашт, ман барои он ки ҳавсалаи худро намоиш диҳам, қариб се рӯйи варақи пури як-як кардаамро нишон додам. Умед доштам, ки модарам маро таъриф мекунад.
Аммо ӯ:
– Э, бача, ту дафтарро аз лаби ҷӯйбор фарқ мекунӣ ё не?!!! – гуфта, тааҷҷуб кард ва суханашро идома дода, – агар ту ин хел бетартиб нависӣ, дар мағозаи Ориён дигар дафтар намемонад, – гуфт.
Баъди хатҳои дафтарро нишон додан, худаш ду-се бор як-як навишт ва ба ман андозаи имкони зарурии навишт, ҳамчунон, оғозу анҷоми ин амали содаро омӯхт.
Модарам баъди анҷоми корҳояш аввалин бор дар дафтар навишти ҳарфи «А»-ро ба ман нишон дод.
Ҷузъиёти муҳимми муаллими аввали ман бароям таъкид кардагӣ он буд, ки ҳар ҳарф нуқтаи оғоз ва самти ҳаракати навишт дорад. Агар он риоя нашавад, ҳам суръати навишт ва ҳам ҳусни хат зарар мебинад. Ва худаш хеле эҳтиёткорона ба навиштани «а»-и хурд оғоз кард.
Як замон дидем, ки падарам дар болои сари мо рост истода, дарсамонро назорат мекунад.
Модарам аз ин ҳолат барошуфт:
– Э, мардак, ҳофиз манаму бародарам мехонад. Охир, муаллим ту ҳастӣ. Бигир, ин бачаи бечораро ёд бидеҳ. Бо ин қадар кору бори хонаат, домани маро раҳо намекунад. Дилам месӯзад. Наметавонам, «не» гӯям. Камтар бишин. Ақаллан, ҳамин «Алифбо»-ро ба ин бечора омӯз.
Падарам:
– Ту дар мактаб аз ҳама хуб мехондӣ. Муаллим дафтари туро бурда, синф ба синф нишон медод, ки беҳтарин ҳусни хат дорӣ. Дигарҳо ибрат гиранд. Акнун даркорат шуд.
Воқеан, ҳусни хатти падарам хуб буд. Аммо модарам хеле зеботар аз ӯ менавишт. Мактубҳои навиштаи модарам вақти дар аскарӣ буданам, ки онҳоро гаштаву баргашта мехондам ва дар дидаҳоям мемолидам, намунаи онҳоанд.
Модарам ба ин суханҳои падарам розӣ нашуда:
– Мардак, ин хел баҳонаҷӯӣ намешавад, худат бо бачаат кор кун, - гуфта, як навъ фармон ҳам дод.
Падарам:
– Ин қадар бача калон кардӣ (чор нафар бачаҳои авлоди падарии ятиммондаро дар назар дошт), яктои онҳо ту ва маро хоҳиш накарданд, дарсашон бидиҳем, баръакс, мо маҷбурашон мекардем хонанд. Духтари мактабхонат ҳам ягонтои моро ин тавр сахт нагирифта буд. Омӯзон, ку бинем ин бачаат кӣ мешавад. Метарсам, давидани гӯсола то каҳдон набошад, – хандида, ба пушти ман меҳрубонона як панҷа зад.
– Бачаи ман аз ҳамаатон зӯр мешавад! – гуфта, модарам маро бӯса кард. Ва ба навиштан «а»-и хурд ва «А»-и калон оғоз намуд.
Ҳамин тариқ, ман дар муддати се моҳ хондан ва навиштанро ёд гирифтам. «Алифбо»-ро тамом кардам.
Ёздаҳ шеъраки «Алифбо»-амро ҳам аз ёд намудам. Намедонам, чӣ қадар ҷоиз бошад, барои ёдоварӣ кардан. Ҳама ҳарфҳоро ман рӯзҳои дароз ҳангоми бонӣ кардани молҳо дар лаби ҷӯйборҳову рӯйи сафедхок гаштаву баргашта, навиштаву машқ мекардам.
ДИЛЕ ҲАМДАРДУ ЁРЕ МАСЛИҲАТБИН
Шароити воқеӣ барои дарсҳои мустақилонаи ман, «хонандаи зерсинфи як» дубора осон шуда буд. Фасли тирамоҳ ба охир мерасид. Замини юнучқазори Ориён пурра даравида, ба қавли мардум лош (мазраи аз ҳосил покшуда) эълон гашта буд.
Дуюм, ман китобхон шуда будам. «Алифбо»-и куҳна ва ниҳоят дӯстдоштаи худро бо як тика нон дар миёнам баста, аз пайи гӯсфандон ба саҳро рафта, бовиқор дар гирди чорпоён қадам зада - қадам зада, баланд - баланд мехондам.
Бо овоз ва роҳ гашта хонданро ба ман падарам маслиҳат дода буд:
– Агар хоҳӣ, ки забонат бурро шавад, калимаҳо дар ёдат монанд, ё мақсад дорӣ шеъреро зуд аз ёд кунӣ, аз ҷо хеста, роҳравон он матнро бо тарзи барои худат шунаво хон.
Сипас, китобро пӯшида, мисраъҳои даркориатро аз ёд такрор кун. Ё мавзуи дарсатро аввал хуб мутолеа намо. Пас аз он роҳ гашта, дарсатро гӯё дар назди минбар баромад мекарда бошӣ, бо овоз нақл кун. Дар ин маврид, матн на танҳо тез аз худ мешавад, балки дигар фаромӯш намегардад.
Ман ин корро чанд маротиба такрор кардам. Ин усул хеле муфид баромад. Сабабашро аз падарам пурсидам. Гуфт:
– Одам соҳиби як занҷири сарбастаи асаб ва хотирмонӣ аст. Он аз панҷ қисм иборат мебошад: дидан, шунидан, чашидан, бӯйидан, ламс кардан, ки дар муносибати пайвастагӣ, ҳамбастагӣ ва вобастагӣ қарор доранд. Доимо якдигарро ёрдам мекунанд.
Вақте инсон дар ҳаракат аст, гардиши хун ҳам фаъол мешавад.
Сарчашма ва ангезаи ҳаракати одам майна аст. Торҳои асаб фарогири пурраи бадан мебошанд. Ҳангоми азхудкунии матн аз ҳама беш мағзи инсон фаъол мегардад. Аммо тасаввур кун, ки одам ғайр аз забон бо ангуштон, ҳаракати дастон, чашму абрӯ, мушакҳои рӯй ҳам «гап мезанад». Дар ҷараёни нутқ қариб тамоми аъзои номбурда ширкат мекунанд.
Ҳамин тариқ, ҳангоми ҳаракати мақсадноки ба ёд гирифтан, узвҳои бадан кӯшиш мекунанд дар якҷоягӣ ба майна кӯмак намоянд.
Сипас, таъкид кард падарам, агар чизеро хоҳӣ, ки тез дар хотират монад, саросема нашуда, аввал дар дафтарат навис. Бо даст дар варақ навиштан, баробари дар майна навиштан аст. Баъдан, ба матни аслӣ муқоиса кун, ки хато набошад. Ин ҳам воситаест, ки дар кӯтоҳтарин муддат онро аз ёд мекунӣ. Ҳамзамон, бояд ифоданок хонданро дар мадди назар бигирӣ. Барои ин ба талаффузи дуруст ва буррои ҳамсадоҳо диққати махсус додан лозим меояд.
Ин маслиҳатҳои падарам бароям роҳнамо буданд.
Боре, фикр мекунам оғози зимистон буд, ки мо ба бешаи Осмонтеппа молчаронӣ мерафтем. Аз радиои дастӣ шеъреро шунидам, ки ба ман бениҳоят маъқул афтод. Хостам онро пайдо ва аз ёд кунам. Ин эҳсосамро ба падарам гуфтам. Ӯ пурсид:
– Ин кадом шеър аст?
– Дар бораи модар, – ҷавоб додам ман.
– Ақаллан, маъниҳояшро дар ёд дорӣ? Охир, дар бораи модар ҳазорҳо шеър суруда шудааст, – гуфт падарам.
– Ким-чӣ хел гаҳвора ҷунбонидан, раҳгардон кардан буд, – гуфтам.
– Э, офарин! Ин шеъри хеле машҳур аст. Агар ҳамин бошад гуфта, як мисраи онро ҳамон замон ба ёд овард:
– Гӯянд маро чу зод модар…
Вақте падарам шеърро ба пуррагӣ ва бо завқ хонд, ман аз хурсандӣ қад-қад паридам. Илтимос кардам, ки онро навишта ба ман диҳад.
Субҳи рӯзи дигар ӯ дар ду варақи дафтар бо ҳарфҳои чопӣ ин порчаи назмиро навишта ба ман дод ва имтиҳон кард:
– Дидам, ки китобу дафтаратро хуб мехонӣ. Аммо хати маро, ки бо ҳарфҳои чопӣ навиштаам, хонда метавонӣ?
Ман ба матн нигоҳ накарда, бовиқор гуфтам, ки метавонам.
Падарам эрод гирифта, бо мулоимӣ гуфт:
– Бачам, мегӯянд, ки «Ноларо калон гир, аммо гапро калон назан», канӣ дар пеши ман хон.
Ман варақҳоро кушодам. Хондам, лекин ба мушкилӣ, бо хатоҳои зиёд:
Гӯянд маро чу зод модар,
Пистон ба даҳон гирифтан омӯхт.
Шабҳо бари гаҳвораи ман,
Бедор нишасту хуфтан омӯхт.
Дастам бигирифту по ба по бурд,
То шеваи роҳ рафтан омӯхт.
Лабханд ниҳод бар лаби ман,
Чун ғунчаи гул шукуфтан омӯхт.
Як ҳарфу ду ҳарф бар забонам,
Алфоз ниҳоду гуфтан омӯхт.
Пас ҳастии ман зи ҳастии ӯст,
То ҳастаму ҳаст, дорамаш дӯст.
Баъдан, падарам пурсид:
– Ҳамаи калимаҳову маъниҳо барои ту фаҳмоанд?
– Не, падарҷон, – гуфта ҷавоб додам ман, ин дафъа, воқеан ҳам бо эҳтиёт.
– Ин хел бошад, маслиҳат аст: чӣ қадар, ки имкон пайдо кардӣ, шеърро хон. Аввалан, кӯшиш кун, то метавонӣ ба маънии сухан, дар умум, сарфаҳм равӣ. Баъдан, ба маънии ҳар мисраъ – ҳар хатти шеър. Сеюм, ба маънии ҳар байт, яъне ҳар ду мисраъ. Чорум, сари ҳар як калима, ҳар як сухан фикр кун. Вобаста ба фаҳми маънии умумии шеър, саъй намо то ҳар калимаро, ки ба мазмуни умумии шеър рабт дорад, худат мустақиман ворид гардӣ. Чунин кӯшиш зеҳни одамро барои дарки калимаҳои нав осон мекунад, ҳатто агар ин калимаҳо мушкилфаҳм бошанд ҳам, – шарҳ дод падарам.
– Модарам, ки ба ҷараёни тафсири фаҳми маъниҳо гӯш мекард, ҳамоно вокуниши манфӣ нишон дод:
– Мардак, суханҳое, ки ту мегӯӣ барои синфи ҳаштумхон ҳам фаҳмо нест. Чаро ту ба ин кӯдаки бечора, ки ҳанӯз «Алифбо»-ро соз хонда наметавонад, аз фаҳми шеър суҳбат мекунӣ.
– Ҷӯра, – гоҳо ба модарам чунин муроҷиат мекард падарам, – агар калонсол ба кӯдак тақлид кунад ё аломатҳоеро аз хурдсолон нишон диҳад, фоли хубе нест. Аммо агар хурдсол тақлид ба калонсолон кунад, намунаи шоён аст. Бачаи ту, Худо оқибаташро ба хайр биёрад, чӣ қадар ману туро, аз ҳама беш худашро азоб дод, ки як сол пеш мактаб равад.
Фикр мекунам, чизеро, ки ман кӯшиши фаҳмонидан дорам, майлу хоҳиши худи писарат аст, – гуфта, сари маро сила кард падарам.
Суханҳои чӣ гуна ба фаҳми мазмуни шеър ворид гаштанро ба пуррагӣ нафаҳмида бошам ҳам, хушгӯии падарам нисбат ба шогирди саросемааш ба ман маъқул шуд. Ва чунин вонамуд кардам, ки ҳамаи гуфтаҳои падарам бароям фаҳмо аст.
Ҳамин тариқ, аввалин шеъри батафсиле, ки аз ёд кардам ва баъдан давоми умр бо волоии маънӣ ва тафсири воқеият нисбат ба бузургии модар ба чунин содагӣ, равонӣ, пайдарҳамии мафҳумҳо ва хулосаи олӣ анҷом меёфт ва дар зеҳни ман муассир монд, ҳамин шеъри Эраҷ Мирзо буд.
Барои ман ин порчаи назмӣ бузургтар аз ҳама қиссаву достонҳо буд. Ҳолати руҳиву равонии ҳамонлаҳзаи маро бештар ифода мекард. Ақаллан, ба хотири он ки гӯё дониста дар бораи модари муштипар, ба ном хонашин, воқеан, ниҳоят азиятдида, дар зиндагӣ серкор, устоди ҳақиқӣ, воқеӣ ва муаллими аввалини субҳи донистанҳои ман навишта шуда бошад.
Баъзан дар мактаб, дар донишгоҳ, дар кор иттифоқ меафтод, касоне лутф карда, ба ҳусни хатти ман мисле, ки баҳои мусбат медоданд. Изҳори хоксории банда нест: ман, бо ифтихор ҳамчун тафсири воқеият иқрор мегаштам, ки ин ҳусни хатти нахустустоди ман – модари ман, нишона ва ёдгорӣ аз ӯст.
МАКТАБИ МАН
Оқибат фаро расид он рӯзе, ки инҷониб ҳаққи мактаб рафтан пайдо кардам. Ва орзуи деринаам амалӣ гашт.
Гарчанде дар синфи якум ҳама китоби нави «Алифбо» доштанд, ман аз китоби «Алифбо»-и азияткашидаи худ нияти ҷудо шудан намекардам. Он бароям ҳамешагӣ чун дӯсти қарини вафодор боқӣ монд. Онро боифтихор бо худ гирифтам.
Акнун ин замон як масали хуби англисӣ ба ёдам меояд, ки шояд мантиқан ба он ҳолати равонии ман мувофиқ меафтад: «Old gold, old friends and old wine are best».
Дар омади гап, ҳоло дар китобхонаи шахсии ман аз замони кӯдакиву наврасӣ ба сифати ёдгорӣ аз модари ҷигарбандам гаҳвораи ман, номаҳои модарам ҳангоми дар аскарӣ хизмат карданам, китоби «Алифбо»-и ман ва дар болои он акси бузургтарин ғамгусори зиндагии ман – модарам мондаанд...
(Аз китоби С. Ятимов «Ёддоштҳо», ҷилди 1, Душанбе, «Эко Принт», 2024, саҳ. 44-55, 130-146, 150-156)