Таърих шоҳиди бевоситаест, ки Шоҳроҳи бузурги Абрешим на танҳо роҳи тиҷорат, балки пайвандгари дилҳо ва андешаҳо буд. Асари тозаэҷоди доктори илмҳои таърих, профессор Санавбарбону Воҳидова «Ёде аз Ҳинди бузург», ки маҷмуи 12 қисми арзишмандро дар бар мегирад, мисли ҳамон корвони маърифатест, ки бори дигар моро ба гулзори тамаддуни муштаракамон мебарад ва арҷгузорӣ ба дӯстии деринаи тоҷикону ҳиндуҳост. «Ёде аз Ҳинди бузург» садои таърих, танини дӯстии ҳазорсола ва таҷассуми робитаҳои маънавии ду миллати ҳамфарҳанг аст.
Маҷмуаи мазкур натиҷаи пажӯҳишҳои бисёрсолаи муаллиф буда, ҷанбаҳои мухталифи робитаҳои таърихӣ, адабӣ ва дипломатии Тоҷикистону Ҳиндустонро фаро мегирад. Асар бо диди нав ва бо такя ба сарчашмаҳои муътамади олмонӣ, русӣ ва шарқӣ таълиф шуда, сатҳи баланди илмиро доро мебошад ва яке аз вижагиҳои асосии маҷмуа дар он аст, ки муаллиф тавонистааст гузаштаи муштараки ҳиндуориёиро бо воқеиятҳои геополитикии асри XXI пайванд диҳад. Дар асар симои шахсиятҳои барҷастаи илму адаб, аз қабили Ҳофиз, Хайём, Иқбол ва Турсунзода, ҳамчун омилҳои калидии «дипломатияи фарҳангӣ» баррасӣ шудаанд. Асар дар замони муосир барои таҳкими ҳувияти миллӣ ва фаҳмиши дурусти ҷойгоҳи Тоҷикистон дар низоми тамаддунҳои ҷаҳонӣ аҳамияти стратегӣ дорад.
КАРДАМ САФАРИ ҲИНДУ ПУШАЙМОН НАШУДАМ
Нигоштаи “Кардам сафари Ҳинду пушаймон нашудам” идомаи мантиқии анъанаи сафарномаҳои классикии тоҷик буда, дар заминаи таассуроти шахсии муаллиф Санавбарбону Воҳидова аз фарҳанги муосири Ҳинд иншо шудааст. Муаллиф кӯшидааст, ки ҷанбаҳои мардумшиносии ҳаёти ҳиндуҳо ва муштаракоти онҳоро бо суннатҳои тоҷикӣ муқоиса намояд. Дар матн тасвири ҷойҳои таърихӣ бо таҳлили иҷтимоии рӯзгори мардум тавъам омадааст, ки ба навишта хусусияти илмию оммавӣ мебахшад. Муаллиф бо истифода аз мушоҳидаҳои дақиқ, симои Ҳиндустонро ҳамчун кишвари тазодҳо ва зебоиҳо боз мекунад. Ин навишта барои фаҳмидани руҳияи муосири ҷомеаи Ҳинд барои хонандаи тоҷик аҳамияти калон дорад.
НАҚШИ ЗАНОН ДАР ҶОМЕА АЗ НАЗАРИ САФИРИ ВАҚТИ ҲИНДУСТОН Б. ҶАЙШАНКАР
Ин бахш таҳлили дидгоҳҳои дипломатии сатҳи баландро дар мавриди ҷойгоҳи зан дар ҷомеаи муосир фаро мегирад. Дар суханронӣ нақши занони ду кишвар дар рушди муносибатҳои дуҷониба ва суботи иҷтимоӣ таъкид шудааст. Мавод нишон медиҳад, ки масъалаи ҳуқуқи занон яке аз ҷанбаҳои асосии ҳамкориҳои гуманитарии Тоҷикистону Ҳиндустон мебошад. Таҳлили мазкур заминаҳои таърихии эҳтиром ба занро дар тамаддуни шарқӣ бо ниёзҳои муосири сиёсӣ пайванд медиҳад. Ҷаноби Ҷайшанкар бо такя ба таҷрибаи Ҳиндустон, роҳҳои таҳкими иқтидори занонро дар соҳаҳои илму маориф пешниҳод мекунад. Ин матн ҳамчун ҳуҷҷати муҳими дипломатӣ дар омӯзиши таърихи муносибатҳои дуҷониба хидмат менамояд.
НАҚШИ АВАСТО ДАР ТАМАДДУНИ ҶАҲОНИ МУОСИР
Ин бахш ба таҳлили таъсири яке аз қадимтарин ёдгориҳои хаттии башарият ба рушди ахлоқ ва фалсафаи ҷаҳонӣ бахшида шудааст. Профессор Санавбарбону Воҳидова Авасторо на танҳо ҳамчун китоби динӣ, балки ҳамчун манбаи аввалини ҳуқуқи башар ва экологӣ баррасӣ мекунад. Дар матн аҳамияти принсипҳои «Пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек» дар низоми арзишҳои муосир собит шудааст.
ФАЗОИ ФАРҲАНГӢ ДАР ДАВРОНИ САФАВИЁН ВА БОБУРИЁНИ ҲИНДУСТОН
Ин пажӯҳиши таърихӣ ба баррасии яке аз давраҳои дурахшони ҳамкориҳои фарҳангии Эрону Ҳинд ва Осиёи Марказӣ бахшида шудааст. Муаллиф нишон медиҳад, ки чӣ гуна дар аҳди Бобуриён забони форсӣ ба забони давлатӣ ва илмии Ҳиндустон табдил ёфт. Таълифот раванди муҳоҷирати зиёиён, шоирон ва ҳунармандони мовароуннаҳриро ба Ҳинд ба таври муфассал таҳлил мекунад. Дар матн таъсири мутақобилаи меъморӣ, мусиқӣ ва санъати наққошии ду минтақа бо далелҳои таърихӣ исбот шудааст. Пажӯҳиш собит месозад, ки ин давра асоси ташаккули «сабки ҳиндӣ» дар адабиёти форсизабон гардид.
ҲАЛҚАҲОИ ПАЙВАНДИИ ТАМАДДУНИ ҲИНДУ ЭРОНӢ БО ТОҶИКИСТОНИ МУОСИР
Маводи мазкур ба ҷустуҷӯйи решаҳои муштараки таърихии халқҳои ҳиндуэронӣ ва инъикоси онҳо дар воқеияти имрӯзаи Тоҷикистон бахшида шудааст. Муаллиф бо истифода аз усули муқоисавӣ, шабоҳатҳои забонӣ, асотирӣ ва расму оинҳои ду миллатро таҳлил мекунад. Дар матн таъкид мешавад, ки робитаҳои таърихӣ танҳо дар гузашта намонда, дар соҳаҳои сиёсӣ ва иқтисодии муосир идома меёбанд. Таҳқиқот нишон медиҳад, ки Тоҷикистон ҳамчун вориси тамаддуни ориёӣ дар минтақа нақши пулро барои Ҳиндустон иҷро мекунад. Муаллиф аҳамияти эҳёи хотираи таърихиро барои таҳкими муносибатҳои стратегии ду кишвар муҳим мешуморад. Ин навишта дорои характери консептуалӣ буда, дурнамои ҳамкориҳои фарҳангиро равшан месозад.
МАҚОМИ ҲОФИЗ ДАР ҲИНДУСТОНУ АВРУПО
Матлаб ба пажӯҳиши ҷойгоҳи ҷаҳонии ашъори лирикии Ҳофизи Шерозӣ ва нуфузи ӯ дар Шарқу Ғарб бахшида шудааст. Муаллиф нишон медиҳад, ки чӣ гуна ғазалиёти Ҳофиз дар Ҳиндустон на танҳо ҳамчун адабиёт, балки ҳамчун дастури ирфонӣ пазируфта шудаанд. Дар бахши аврупоӣ, таъсири Ҳофиз ба афкори файласуфон ва шоирони Ғарб бо истинод ба тарҷумаҳои нахустин баррасӣ мешавад. Пажӯҳиш собит мекунад, ки Ҳофиз рамзи пайванди зебоишиносии Шарқ бо хиради универсалии башар аст. Таҳлили муаллиф паҳлуҳои гуногуни ҳофизшиносиро дар кишварҳои хориҷӣ ошкор месозад. Нуфузи маънавии шоир дар Ҳиндустон ҳамчун омили муҳими ҳифзи забони тоҷикию форсӣ арзёбӣ мегардад.
ПАЖӮҲИШИ УМАРИ ХАЙЁМ ДАР ҲИНДУСТОН
Маводи мазкур оид ба таърихи тарҷума, нашр ва тафсири рубоиёти Умари Хайём дар нимҷазираи Ҳинд паём медиҳад. Муаллиф нигоштааст, ки маҳбубияти Хайём дар Ҳинд аз асрҳои миёна оғоз шуда, дар давраи муосир ба авҷи аъло расидааст. Дар матн нақши муҳаққиқони ҳиндӣ дар ҳифзи нусхаҳои дастнависи Хайём ва таҳлили фалсафаи ӯ баррасӣ мегардад. Пажӯҳиш исбот менамояд, ки чӣ гуна рубоиёти ӯ ба забонҳои гуногуни Ҳиндустон, аз ҷумла урду ва ҳиндӣ тарҷума шудаанд. Муаллиф таъсири Хайёмро ба афкори озодиандешии зиёиён дар давраи муборизаҳои истиқлолхоҳӣ таъкид мекунад. Таълифот дорои ҷанбаҳои қавии библиографӣ ва таърихӣ буда, саҳми Ҳиндро дар ҷаҳонишавии Хайём нишон медиҳад. Хулоса мешавад, ки Хайём дар Ҳиндустон ҳамчун рамзи хиради инсонӣ шинохта мешавад.
УСТОД МИРЗО ТУРСУНЗОДА – ПАЙВАНДГАРИ КИШВАРҲОИ ОСИЁ ВА ҲИНДУСТОН
Нигоштаи мазкур ба нақши боризи Шоири халқии Тоҷикистон Мирзо Турсунзода дар таҳкими дӯстии халқҳои Шарқ ва Осиё бахшида шудааст. Муаллиф силсилаи «Қиссаи Ҳиндустон»-ро ҳамчун авҷи эҷодиёти шоир ва рамзи ҳамбастагии Тоҷикистон бо Ҳиндустон таҳлил мекунад. Дар матн фаъолияти ҷамъиятии Турсунзода дар Кумитаи ҳамбастагии кишварҳои Осиё ва Африқо ва сафарҳои ӯ ба Ҳинд баррасӣ мегардад. Пажӯҳиш нишон медиҳад, ки чӣ гуна ашъори шоир ба шинохти Ҳиндустон дар фазои шуравӣ ва имрӯз мусоидат кардааст. Муаллиф таъкид месозад, ки устод Турсунзода бо сиёсати «дипломатияи халқӣ» роҳи ҳамкориҳои муосирро ҳамвор намуд. Таълифот дорои аҳамияти бузурги маънавӣ буда, мероси шоирро ҳамчун захираи стратегии дӯстии ду кишвар муаррифӣ мекунад ва иброз медорад, ки Қаҳрамони Тоҷикистон устод Мирзо Турсунзода бузургтарин сафири фарҳангии Тоҷикистон дар Ҳиндустон буд ва ҳаст.
Дар маҷмуъ, асари «Ёде аз Ҳинди бузург» як қомуси хурди равобити фарҳангии ду кишвар – Тоҷикистону Ҳиндустон аст, ки арзиши баланди маънавӣ ва таърихӣ дорад.
Т.Х. ТУРСУНОВ, доктори илмҳои таърих, профессор