АГАР ҶАНГ ДАР АТРОФИ ЭРОН ТУЛОНӢ ШАВАД ПАЙОМАДҲОИ ЭҲТИМОЛӢ БАРОИ АМНИЯТ, ИҚТИСОД ВА ГЕОСИЁСИИ ОСИЁИ МАРКАЗӢ

Даргирии низомӣ дар атрофи Эрон имрӯз на танҳо як буҳрони маҳдуди ҷуғрофӣ, балки омиле аст, ки метавонад меъмории амниятии минтақаи васеътарро бозсозӣ кунад. Барои кишварҳои Осиёи Марказӣ ин вазъият дорои се паёмади калидӣ аст: амниятӣ, иқтисодӣ ва геосиёсӣ. Аммо ин се самт ба ҳам зич пайванд буда, таъсири онҳо метавонанд ҳамдигарро тақвият диҳанд.

ПАЙОМАДИ АМНИЯТӢ: ОСЕБПАЗИРИ МУҲИТИ СТРАТЕГӢ
Аввалан, густариши низоъ метавонад фазои ҳавоӣ, роҳҳои транзитӣ ва суботи сарҳадиро осебпазир созад. Минтақаи Ховари Миёна яке аз нуқтаҳои асосии транзитии ҷаҳон аст. Ҳар гуна нооромӣ дар он метавонад ба маҳдуд шудани парвозҳо, тағйири масирҳои логистикӣ ва афзоиши хароҷоти нақлиётӣ оварда расонад.
Агар низоъ ба марҳалаи тулонӣ ворид шавад, хавфи паҳншавии нооромӣ ба кишварҳои ҳамсоя меафзояд. Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки дар шароити ҷангҳои дарозмуддат, ҳаракатҳои радикалӣ, қочоқи силоҳ ва муҳоҷирати маҷбурӣ бештар мешаванд. Аз ҷумла, барои кишварҳои Осиёи Марказӣ, ин сенария метавонад фишори иловагӣ эҷод кунад.
Ғайр аз ин, тағйири авлавиятҳои қудратҳои бузург дар ҳолати буҳрони фарогир метавонад ба коҳиши таваҷҷуҳи онҳо ба суботи Осиёи Марказӣ оварда расонад. Ин, дар навбати худ, талаб мекунад, ки давлатҳои минтақа иқтидори дохилии амниятии худро тақвият диҳанд.

ПАЙОМАДИ ИҚТИСОДӢ: ТАЪСИР БА БОЗОРҲОИ ЭНЕРЖӢ ВА ЗАНҶИРАҲОИ ТАЪМИНОТ
Дуюм, пайомади иқтисодӣ аст. Бозорҳои ҷаҳонии энержӣ аз ҳар гуна таниш дар атрофи Ховари Миёна фавран таъсир мепазиранд. Афзоиши нархи нафт ва газ метавонад барои кишварҳои содиркунанда фоидаовар боқӣ монад, аммо барои иқтисодҳои вобаста ба воридоти энержӣ фишори таваррумӣ ба бор меорад.
Ихтилоли занҷираҳои таъминот ва маҳдуд шудани масирҳои тиҷоратӣ метавонад ба коҳиши гардиши савдо ва сустшавии рушд оварда расонад. Барои кишварҳое, ки дар доираи долонҳои транзитӣ нақши калидӣ мебозанд, тағйири масирҳои байналмилалӣ метавонад ҳам хатар ва ҳам имконият эҷод кунад. Дар чунин шароит рақобат барои ҷалби сармоягузории хориҷӣ шадидтар мешавад ва хавфи коҳиши ҷараёни сармоя афзоиш меёбад.
Инчунин, номуайянии геополитикӣ, одатан, боиси эҳтиёткории бозорҳо мегардад. Сармоягузорон лоиҳаҳои дарозмуддатро ба таъхир мегузоранд, қурби асъор ноустувор мешавад. Барои иқтисодҳои рушдёбанда ин омилҳо метавонанд рушди устуворро зери хатар гузоранд.

ПАЙОМАДИ ГЕОСИЁСӢ: ШАКЛГИРИИ БЛОКҲОИ НАВ ВА ФИШОР БА “БЕТАРАФҲО”
Сеюм, пайомади геосиёсӣ аст. Дар сурати тулонӣ шудани ҷанг, эҳтимоли шаклгирии блокҳои нави сиёсӣ меафзояд. Қудратҳои минтақавӣ ва ҷаҳонӣ метавонанд мавқеъҳои худро бозбинӣ кунанд ва иттиҳодҳои нав ба миён оянд. Дар чунин муҳит фишор ба кишварҳое, ки сиёсати мутавозин ва чандсамтаро пеш мебаранд, бештар мешавад.
Барои Тоҷикистон ин масъала дорои ҳассосияти вижа аст. Бо дарназардошти пайвандҳои таърихӣ, фарҳангӣ ва забонӣ миёни Тоҷикистон ва Эрон, нигаронӣ аз сарнавишти мардуми он табиӣ мебошад.
Дар чунин вазъ, дипломатияи фаъол, диверсификатсияи робитаҳои иқтисодӣ ва таҳкими иқтидори дохилӣ аҳамияти стратегӣ пайдо мекунанд. Давлатҳое, ки тавони мутобиқшавӣ ба муҳити тағйирёбандаро доранд, метавонанд на танҳо паёмадҳои манфиро коҳиш диҳанд, балки аз вазъияти нав имкониятҳои нав низ ба даст оранд.

ХУЛОСАИ СТРАТЕГӢ
Даргирии низомӣ дар атрофи Эрон як озмоиши ҷиддӣ барои суботи минтақавӣ мебошад. Барои Осиёи Марказӣ масъала танҳо дар ҳамдардӣ ё мавқеъгирии сиёсӣ нест, балки дар қобилияти идоракунии хавфҳо ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ аст.
Вокуниши оқилона бояд бар пояи се унсур бунёд ёбад:
1) таҳкими амният ва ҳамоҳангии минтақавӣ;
2) мутобиқсозии сиёсати иқтисодӣ ба шароити нави бозор;
3) ҳифзи мувозинати геосиёсӣ тавассути дипломатияи чандсамта.
Маҳз чунин равиш метавонад кишварҳои минтақаро аз таъсири манфии буҳрон эмин нигоҳ дорад ва онҳо дар шароити тағйирёбандаи низоми байналмилалӣ мавқеашонро ҳифз созад.

Моҳира САНГМАҲМАДЗОДА, “Ҷумҳурият”