(Дар ҳошияи мақолаи "Эмпиризм ва масъалаҳои таҳқиқ"-и профессор С. Ятимов. Ҷумҳурият. №87 (25454), аз 6 майи соли 2026)
Дар асри иттилоот, ки марзҳои байни ҳақиқат ва дурӯғ, дониш ва овоза торафт ноаён мегарданд, шинохти моҳияти воқеият ба яке аз масъалаҳои муҳимтарини бақои ҷомеа ва давлат табдил ёфтааст. Мақолаи «Эмпиризм ва масъалаҳои таҳқиқ», ки дар асл тақризи таҳлилӣ ба китоби «Фаъолияти оперативӣ-ҷустуҷӯӣ»-и доктори илмҳои ҳуқуқ Р. Ҳ. Раҳимзода мебошад, маҳз ба ҳамин мушкилоти бунёдӣ бахшида шудааст. Таҳлили ин навишта нишон медиҳад, ки он на танҳо баррасии як китоби соҳавӣ, балки як рисолаи амиқи фалсафӣ, иҷтимоӣ ва равоншиносӣ доир ба табиати иттилоот ва таъсири он ба тақдири миллатҳост.
Паёми меҳварӣ ва марказии ин мақола дар зарурати гузоштани сарҳади қатъӣ байни овоза ё худ «гап» ва дониши илмӣ, яъне маълумоти санҷидашуда, хулоса мешавад. Муаллифи мақола таъкид медорад, ки амнияти миллӣ, суботи ҷомеа ва пешрафти давлат на дар заминаи эҳсосот, тахминҳо ва хурофот, балки танҳо дар асоси донишҳои илмӣ, таҳқиқи амиқи далелҳо ва таҷрибаи амалӣ (эмпиризм) таъмин карда мешавад. Ҳар як зуҳурот ва ҳодисаи ҷамъиятӣ пеш аз он, ки ба воқеият табдил ёбад, дар шакли «имконият» ва «ғоя» вуҷуд дорад. Аз ин рӯ, вазифаи равшанфикрону сохторҳои масъул сари вақт шинохтан ва безарар гардондани ғояҳои харобиовар аст.
Дар шароити имрӯза, ки шабакаҳои иҷтимоӣ ба минбари асосии паҳнкунандаи хабарҳо табдил ёфтаанд, ин пайғом муҳимияти фавқулода касб мекунад. Мубориза бо «фейкҳо» ва маълумоти бардурӯғ масъалаи ҳаёту мамот аст, зеро хабарҳои санҷиданашуда метавонанд ба фоҷиаҳои бузурги миллӣ оварда расонанд. Дар баробари ин, муаллиф бонги изтироб мезанад, ки тамоюли ҷавонон ба ҳаракатҳои экстремистӣ ва рӯ овардани қишрҳои аҳолӣ ба хурофот хатари воқеӣ ба суботи имрӯзаи кишвар мебошад. Дар ҳамин росто, ба журналистон ва блогерҳо паёми шадид дода мешавад, ки аз пайи «гап»-ҳои сенсатсионӣ ва дурӯғ нараванд; гарчанде «худи дурӯғ хушхарид аст», аммо оқибати он барои ҷомеа фоҷиабор хоҳад буд.
Аз ин таҳлил ҳар як шаҳрванд метавонад дарси муҳими ҳаётӣ бардорад, ки нахустини он доштани филтри иттилоотӣ ё тафаккури интиқодӣ мебошад. Мо набояд ба ҳар хабару овозае, ки мешунавем, кӯр-кӯрона бовар кунем, зеро то замоне ки хабар ба «маълумот»-и бо далелҳо тасдиқшуда табдил наёбад, он танҳо як «иллюзия» ё фиреби назар аст. Ин нукта моро ба дарси фаромӯшнашавандаи таърих бармегардонад: фоҷиаи воқеаҳои февралии соли 1990 ва ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ маҳз аз як дурӯғи мақсадноки як руҳонӣ ва зудбоварии омма сар зад. Ин таърих бояд дарси ҳамарӯзаи наслҳо бошад ва ба мо хотиррасон намояд, ки ҳар як сухани гуфташуда масъулият дорад ва паҳн кардани фитнаву дурӯғ ҷиноят дар назди виҷдон ва миллат аст.
Мақсади асосии муаллиф нишон додани он аст, ки ҳифзи давлат ва ҷомеа як илми дақиқ буда, фаъолияти таъмини амният набояд дар сатҳи ҳаваскорӣ сурат гирад. Он бояд ба донишҳои академӣ, мантиқ, фалсафа ва таҷрибаи амалӣ такя кунад. Сохторҳои масъул набояд мунтазири сар задани ҳодиса шаванд; онҳо бояд бо омӯхтани ҷаҳонбинӣ ва фарҳанги сиёсии ҷомеа таҳдидҳоро дар марҳалаи «имконият» буданаш пешгирӣ намоянд. Дар ин раванд, қудрати асосии муҳофизатӣ фарҳанг ва саводи мардум аст. Беҳуда нест, ки ба лоиҳаҳои зеҳние чун «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст» ишора шуда, он ҳамчун сипари боэътимод дар баробари ҷаҳолату хурофот арзёбӣ мегардад.
Бо такя ба фалсафаи Гегел ва аҳамияти методология дар ҳалли мушкилоти амниятӣ, муаллиф як қонунияти муҳими иҷтимоиро мекушояд: ғояҳо вақте фарогири омма мешаванд, ба қувваи материалӣ мубаддал мегарданд. Агар ин ғояҳо созанда бошанд, ҷомеа пеш меравад, вале агар сӯзонанда бошанд, мисли ифротгароӣ, ҷомеаро ба хокистарзор табдил медиҳанд. Аз ин рӯ, ҳамоҳангсозии манфиатҳои шахс ва ҷомеа ва бартараф кардани зиддиятҳои дохилӣ аз муҳимтарин вазифаҳои давлатдорӣ маҳсуб меёбад.
Хулоса, мақолаи таҳлилии мазкур як ҳушдори илмӣ ва огоҳномаи иҷтимоист. Он ба мо меомӯзонад, ки дар дунёи пур аз фитнаву иттилооти зидду нақиз, ягона роҳи наҷоти миллӣ ва фардӣ – ин мусаллаҳ шудан бо илм, тафаккури мантиқӣ, касбияти баланд ва масъулияти шаҳрвандӣ мебошад. Тавре муаллиф таъкид мекунад, барои дидани ҳақиқат дар қаъри зуҳурот, танҳо донистани забон кифоя нест, балки донистани илм, мантиқ ва доштани таҷрибаи ҳаётӣ ҳатмист.
Файзиддин РАҶАБАЛИЕВ,
устоди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон