ҚАТЪНОМАИ СОЗМОНИ МИЛАЛИ МУТТАҲИД ҲАМЧУН ЭЪТИРОФИ МАКТАБИ СУЛҲОФАРИИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ

ТОҶИКИСТОН ВА ЗУҲУРИ ФАЛСАФАИ НАВИ СУЛҲИ ҶАҲОНӢ
Қабули Қатъномаи Маҷмаи умумии Созмони Милали Муттаҳид таҳти унвони «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027-2036», ки бо пешниҳоди Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қабул гардид, танҳо як рӯйдоди дипломатии навбатӣ набуда, балки падидаест, ки аҳамияти он аз доираи фаъолияти як давлат берун рафта, ба масъалаҳои сарнавиштсози инсоният иртибот мегирад.
Дар муносибатҳои байналмилалии муосир кам рӯй медиҳад, ки ташаббуси як давлат тавонад дар атрофи худ иродаи сиёсии аксарияти кулли кишварҳои ҷаҳонро муттаҳид созад. Маҳз ҳамин воқеият нишон медиҳад, ки ташаббуси Тоҷикистон дигар дар доираи хостаҳои танҳо як кишвар маҳдуд нагардида, балки ҷавоб ба талаботи даврони нави таърихӣ мебошад. Ҷаҳоне, ки имрӯз аз муноқишаҳои мусаллаҳона, буҳронҳои геополитикӣ, рақобатҳои технологӣ, таҳдидҳои экологӣ, афзоиши нобаробарии иҷтимоӣ ва беэътимодии байни давлатҳо ранҷ мебарад, беш аз ҳар вақти дигар ба фалсафаи нави сулҳ ниёз дорад.
Дар назари аввал чунин менамояд, ки сулҳ арзишест, ки аҳамияти он барои ҳамаи мардум равшан аст. Аммо таҷрибаи таърих нишон медиҳад, ки инсоният бештар арзиши сулҳро танҳо баъди аз даст додани он дарк мекунад. Аз ин рӯ, яке аз бузургтарин дастовардҳои Қатъномаи мазкур дар он аст, ки масъалаи сулҳро аз сатҳи вокуниш ба ҷанг ба сатҳи сиёсати пешгирикунанда мебарорад. Ин тағйироти назариявӣ аҳамияти ниҳоят бузург дорад.
Дар тули садсолаҳо ҷомеаи ҷаҳонӣ, асосан ба бартараф намудани оқибатҳои ҷанг машғул буд. Созишномаҳо баъди анҷоми муноқишаҳо баста мешуданд, созмонҳои байналмилалӣ баъди сар задани буҳронҳо фаъол мегардиданд ва дипломатия бештар воситаи қатъи ҷанг ҳисобида мешуд.
Аммо Қатъномаи Тоҷикистон ҷаҳонро ба самти дигар ҳидоят мекунад: сулҳ бояд пеш аз оғози низоъ бунёд карда шавад. Яъне, сулҳ бояд ба фарҳанг, ҷаҳонбинӣ, низоми тарбия, сиёсат, иқтисод ва муносибатҳои байналмилалӣ табдил ёбад.
Ин ҷо сухан танҳо дар бораи тағйири истилоҳот нест. Сухан дар бораи тағйири тамоми парадигмаи муносибатҳои байналмилалӣ меравад.
Дар фалсафаи илм мафҳуми «парадигма» маънои тарзи нави дидани воқеиятро дорад. Вақте парадигма тағйир меёбад, одамон на танҳо ба масъалаҳо ҷавоби дигар медиҳанд, балки худи масъалаҳоро низ ба таври дигар мебинанд. Агар то имрӯз саволи асосӣ чунин буд, ки «ҷангро чӣ гуна қатъ кунем?», имрӯз Тоҷикистон саволи дигарро ба миён мегузорад: «ҷомеаи байналмилалӣ чӣ гуна бояд зиндагӣ кунад, то ҷанг умуман ба вуҷуд наояд?»
Ин тағйири назариявӣ дар асл яке аз муҳимтарин рӯйдодҳои сиёсиву фалсафии ибтидои асри XXI мебошад.

СУЛҲ ҲАМЧУН САРМОЯИ АСОСИИ ИНСОНИЯТ
Дар ҳаёти инсонӣ мафҳуми сармоя танҳо дороӣ нест. Сармоя он захираест, ки тамоми рушд аз он оғоз меёбад. Дар асри гузашта давлатҳо нафту газ, ангишт, тилло ва саноатро сармояи асосии худ медонистанд. Дар асри XXI ба онҳо дониш, технология ва зеҳни сунъӣ ҳамроҳ гардиданд.
Аммо таҷрибаи солҳои охир ҳақиқати дигареро ошкор сохт. На сарватҳои зеризаминӣ, на пешрафтатарин технология ва на иқтидори бузурги иқтисодӣ худ ба худ кафолати рушди устувор шуда наметавонанд. Ҳар як ҷанг метавонад дар чанд моҳ дастовардҳои даҳсолаҳо ҷамъовардашударо аз байн барад. Ҳар як муноқиша метавонад миллиардҳо доллар сармояро нобуд созад. Ҳар як беэътимодии сиёсӣ метавонад тамоми низоми иқтисодии минтақаро фалаҷ намояд.
Аз ҳамин ҷиҳат, имрӯз дар илми сиёсат ва иқтисоди байналмилалӣ бештар мафҳуми «сулҳ ҳамчун сармоя» истифода мешавад. Яъне, сулҳ худ ба арзиши истеҳсолкунанда табдил меёбад. Маҳз сулҳ имконият медиҳад, ки иқтисод рушд кунад, илм пеш равад, фарҳанг шукуфон гардад, инсон худро амн эҳсос намояд ва ҷомеа ба оянда бовар дошта бошад.
Аз ҳамин нуқтаи назар, ташаббуси Тоҷикистон аҳамияти тамоман нав пайдо мекунад. Ин ташаббус ҷомеаи ҷаҳониро даъват менамояд, ки ба сулҳ на ҳамчун натиҷаи тасодуфии набудани ҷанг, балки ҳамчун захираи стратегии рушди инсоният назар кунад.

ЧАРО МАҲЗ ИМРӮЗ?
Баъзеҳо метавонанд савол диҳанд: чаро маҳз имрӯз масъалаи таҳкими сулҳ ба сатҳи даҳсолаи байналмилалӣ бароварда шуд?
Ҷавобро худи воқеияти ҷаҳонӣ медиҳад.
Ҷаҳон дар марҳалаи гузариш қарор дорад. Низоми байналмилалие, ки баъди Ҷанги дуюми ҷаҳон ташаккул ёфта буд, дигар наметавонад ҳамаи масъалаҳои навро ҳал намояд. Марказҳои нави қудрат ба вуҷуд меоянд, технологияҳои нав муносибатҳои байни давлатҳоро дигаргун месозанд, фазои рақамӣ ба майдони нави рақобат табдил ёфтааст, тағйирёбии иқлим масъалаҳои нави амниятиро пеш меорад ва равандҳои муҳоҷират шакли нави муносибатҳои байни ҷомеаҳоро муайян мекунанд.
Дар чунин шароит эҳтимоли афзоиши муноқишаҳо низ бештар мегардад. Маҳз дар ҳамин лаҳза пешниҳоди Тоҷикистон аҳамияти хос касб мекунад. Он кӯшиши пешгирии буҳронҳои оянда аст, на танҳо муносибат ба буҳронҳои имрӯза.
Аз ин рӯ, Қатъномаи мазкурро метавон яке аз аввалин ҳуҷҷатҳои байналмилалӣ номид, ки на ба гузаштаи инсоният, балки ба ояндаи он нигаронда шудааст.

ТОҶИКИСТОН – АЗ ГИРАНДАИ СУЛҲ ТО ОФАРАНДАИ СУЛҲ
Яке аз хусусиятҳои ҷолиби таърихи муосири Тоҷикистон дар он аст, ки кишвар роҳи бисёр душворро тай намуда, аз таҷрибаи талхи ҷанги шаҳрвандӣ ба мактаби сулҳофаринии байналмилалӣ расид.
Ин таҳаввул танҳо тағйири вазъи сиёсӣ набуда, ҳамчунин тағйири ҷаҳонбинӣ маҳсуб меёбад.
Миллате, ки арзиши сулҳро бо қурбониҳои бузург эҳсос кардааст, имрӯз ба ҷомеаи ҷаҳонӣ на танҳо аз номи манфиатҳои миллии худ, балки аз номи таҷрибаи таърихии худ сухан мегӯяд. Ин аст он омиле, ки ба ташаббусҳои Тоҷикистон эътимоди бештар мебахшад.
Дар муносибатҳои байналмилалӣ эътибор танҳо бо қудрати иқтисодӣ ё ҳарбӣ ба даст намеояд. Эътибор пеш аз ҳама аз қобилияти пешниҳод намудани ғояҳое пайдо мешавад, ки барои тамоми инсоният аҳамият доранд.
Маҳз ҳамин аст, ки имрӯз Тоҷикистон дар баробари дипломатияи об, дипломатияи иқлим ва дипломатияи рушди устувор, тадриҷан ба яке аз марказҳои дипломатияи сулҳ низ табдил меёбад.
Ин дигар танҳо дастоварди сиёсати хориҷии як давлат нест. Ин зуҳури мактаби нави тафаккури байналмилалӣ мебошад, ки дар меҳвари он инсон, амният, ҳамдигарфаҳмӣ ва масъулияти муштарак қарор доранд.
Вақте Маҷмаи умумии Созмони Милали Муттаҳид чунин ташаббусро қабул мекунад, дар асл танҳо як қатъномаро тасдиқ намекунад. Он ба ҷаҳон паём медиҳад, ки инсоният ба марҳалаи нави дарки сулҳ ворид мегардад. Ва агар асри XX асри мубориза барои нигоҳ доштани сулҳ буд, пас асри XXI бояд ба асри офаридани фарҳанги сулҳ табдил ёбад. Ба ибораи дигар, пешниҳоди «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» аз он ҷиҳат аҳамияти махсус дорад, ки он ҷомеаи ҷаҳониро ба тағйири тарзи андешидан даъват мекунад. Яъне, агар дар асри гузашта таваҷҷуҳи асосӣ бештар ба қатъи ҷангҳо равона мешуд, имрӯз вазифаи муҳимтар аз он офаридани фарҳанги сулҳ аст. Ин фарҳанг бояд дар мактабҳо тарбия ёбад, дар донишгоҳҳо омӯзонда шавад, дар сиёсат таҷассум ёбад, дар иқтисод дастгирӣ гардад ва дар муносибатҳои байналмилалӣ ба меъёри рафтор табдил ёбад.
Дар ин ҷо аҳамияти воқеии ташаббуси Пешвои миллат зоҳир мегардад. Ин аст моҳияти аслии ташаббуси ҷаҳонии Пешвои тоҷикон.
Он моро водор месозад, ки ба сулҳ ҳамчун раванди доимии созандагӣ назар кунем. Ба сулҳ ҳамчун мактаби ахлоқ. Ба сулҳ ҳамчун фарҳанги зиндагӣ. Ба сулҳ ҳамчун масъулият дар назди инсоният ва, муҳимтар аз ҳама, ба сулҳ ҳамчун амонате, ки бояд онро ба наслҳои оянда солим ва устувор бисупорем.
Ҳар давру замон бо он чизе дар хотираи таърих мемонад, ки барои оянда офаридааст, на танҳо бо он чизе, ки аз гузашта мерос гирифтааст. Ин ҳикмати нонавишта, шояд, беҳтар аз ҳар ҷумлаи дигар моҳияти ташаббуси «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» ифода менамояд.
Таърих моро ба як ҳақиқати тағйирнопазир расонидааст: ҷангҳо метавонанд сарҳадҳоро дигаргун созанд, вале онҳо ҳеҷ гоҳ ояндаи беҳтар насохтаанд. Тамаддунҳо на аз ҳисоби харобкорӣ, балки ба шарофати ҳамкорӣ, эътимод, хирад ва эҳтироми арзиши инсон рушд кардаанд. Аз ҳамин сабаб, ҳар гоҳ инсоният дар роҳи пешрафт қадами устувор гузоштааст, дар маркази он сулҳ қарор доштааст.
Аз ҳамин ҷост, ки сулҳ дигар танҳо яке аз арзишҳои ахлоқӣ нест. Сулҳ ба бузургтарин сармояи сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва маънавии инсоният табдил ёфтааст.
Аз ин рӯ, метавон гуфт, ки сулҳ худ ҳадаф нест. Сулҳ он фазоест, ки дар он ҳамаи ҳадафҳои дигари инсоният амалӣ мегарданд. Маҳз ҳамин ҷаҳонбинӣ дар меҳвари ташаббуси Пешвои миллат қарор дорад.
Дар ин маънӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон имрӯз танҳо ташаббускори як қатъномаи байналмилалӣ нест. Он яке аз давлатҳоест, ки кӯшиш дорад дар ташаккули ҷаҳонбинии нави асри XXI саҳми арзанда гузорад.
Шояд баъд аз даҳсолаҳо муҳаққиқони таърихи муносибатҳои байналмилалӣ ба оғози садаи XXI назар андохта, онро ҳамчун даврае арзёбӣ кунанд, ки инсоният тадриҷан аз геополитикаи тарс ба геополитикаи эътимод қадам гузошт. Агар чунин шавад, бешубҳа, ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» ҳамчун яке аз нишонаҳои ин гардиши таърихӣ ёд хоҳад шуд.
Аммо арзиши аслии ин ташаббусро на танҳо дар сатҳи сиёсат бояд ҷустуҷӯ кард. Арзиши бузургтарини он дар он аст, ки он ба ҳар як инсон муроҷиат мекунад. Ба ҳар як омӯзгор, ки дар дили кӯдак фарҳанги эҳтиромро бедор месозад. Ба ҳар як падару модар, ки фарзанди худро дар руҳияи инсондӯстӣ тарбия мекунад. Ба ҳар як донишманд, ки донишро ба хизмати зиндагӣ мегузорад. Ба ҳар як роҳбаре, ки қудратро пеш аз ҳама масъулият медонад. Ва ба ҳар як ҷавоне, ки ояндаро аз имрӯз муҳимтар меҳисобад, зеро сулҳро танҳо давлатҳо намесозанд. Сулҳро одамон месозанд. Ва вақте миллионҳо инсон дар руҳияи эҳтиром, адолат, ҳамдигарфаҳмӣ ва масъулият зиндагӣ мекунанд, сулҳ дигар танҳо ормони сиёсӣ нест. Он ба воқеияти зиндагӣ табдил меёбад. Имрӯз инсоният беш аз ҳар вақти дигар ба чунин ҷаҳонбинӣ ниёз дорад.

ХУЛОСА
Ҷаҳоне, ки бо технологияҳои бесобиқа пеш меравад, аммо ҳамзамон бо буҳронҳои бесобиқа рӯбарӯст, танҳо дар сурате метавонад роҳи рушди устуворро идома диҳад, ки сулҳро ҳамчун арзиши олии тамаддун эътироф намояд.
Аз ҳамин ҷиҳат, ташаббуси Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бораи «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» танҳо ҷавоб ба ниёзҳои имрӯз нест.
Ин паёмест ба фардо. Паёмест ба он кӯдаконе, ки имрӯз ҳанӯз дар оғӯши модаранд. Ба он ҷавононе, ки фардо олим, омӯзгор, муҳандис, табиб, дипломат ва сиёсатмадори ҷаҳон хоҳанд шуд. Ба он инсонияте, ки ҳақ дорад дар ҷаҳоне зиндагӣ кунад, ки дар он силоҳ на рамзи қудрат, балки сулҳ рамзи тамаддун бошад. Ва шояд бузургтарин пирӯзии инсоният ҳамон рӯз хоҳад буд, ки сулҳ дигар танҳо орзуи сиёсатмадорон набошад, балки ба одати ҳаррӯзаи башар табдил ёбад, зеро ояндаи инсониятро на онҳое месозанд, ки бештар ҷанг кардаанд, балки онҳое месозанд, ки бештар сулҳ офаридаанд.

АЛАМШОЗОДА А. А.
муовини якуми вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон