ЗЕҲНИ СУНЪӢ. АЗ СОҲАҲОИ ТАТБИҚ ТО ДУРНАМОИ РУШД

Бо вуҷуди ин, афзоиши имкониятҳои ҳисоббарорӣ ва зеҳнии чунин системаҳо маънои онро надорад, ки ҳамаи натиҷаҳои онҳо саҳеҳ, объективӣ ва аз ҷиҳати иҷтимоӣ қобили қабул мебошанд. Зеҳни сунъӣ ҷузъи низоми иҷтимоию техникӣ буда, сифати натиҷаи он аз сифати додаҳои омӯзишӣ, тарзи тарҳрезии алгоритм, ҳадафи истифода, шароити татбиқ ва дараҷаи назорати инсонӣ вобаста аст. Дар ин замина, масъалаи асосӣ на танҳо таҳияи алгоритмҳои дақиқтар, балки муайян намудани ҳудуди истифодаи онҳо, дараҷаи ваколати система, тартиби назорати инсонӣ, масъулияти субъектҳои истифодабаранда ва оқибатҳои иҷтимоии қарорҳои алгоритмӣ мебошад. Ин масъала дар шароите аҳамияти бештар пайдо мекунад, ки ЗС тадриҷан аз воситаи таҳлилӣ ба ҷузъи фаъоли низомҳои идоракунӣ табдил меёбад.

САМТҲОИ АСОСИИ ТАТБИҚИ ЗЕҲНИ СУНЪӢ
Имрӯз технологияҳои ЗС дар доираи васеи соҳаҳои фаъолияти инсон истифода мешаванд.
Маориф. Дар соҳаи маориф ЗС барои таҳияи маводи таълимӣ, мутобиқсозии раванди таълим ба сатҳи донишомӯз, арзёбии автоматии ҷавобҳо, таҳлили пешрафти таълимӣ ва ташкили ёварҳои рақамӣ истифода шуда метавонад. Бо вуҷуди ин, истифодаи ЗС набояд ба коҳиши фаъолияти мустақили фикрии хонанда ё донишҷӯ оварда расонад. Агар таҳлили масъала, навиштани кори илмӣ ё ҳалли масъалаҳои таълимӣ пурра ба системаҳои тавлидкунанда вогузор карда шавад, имконияти ташаккули тафаккури мустақил ва малакаи таҳлилӣ метавонад коҳиш ёбад.
Тандурустӣ. ЗС барои таҳлили тасвирҳои тиббӣ, арзёбии хавф, коркарди маълумоти беморон, дастгирии ташхис ва оптимизатсияи равандҳои тиббӣ истифода мешавад. Аммо хатои алгоритмӣ дар ин соҳа метавонад оқибатҳои ҷиддии иҷтимоӣ ва саломатӣ дошта бошад. Аз ин рӯ, қарорҳои муҳими клиникӣ бояд таҳти назорати мутахассиси соҳибихтисоси инсонӣ қарор гиранд.
Илм ва таҳқиқот. ЗС имкониятҳои нави коркарди ҳаҷми бузурги додаҳо, моделсозӣ, муайян намудани робитаҳои пинҳонӣ, автоматизатсияи баъзе равандҳои таҷрибавӣ ва таҳлили адабиёти илмиро фароҳам меорад. Дар чунин шароит ЗС метавонад на танҳо воситаи ҳисоббарорӣ, балки ҷузъи инфрасохтори таҳқиқоти илмӣ гардад.
Иқтисодиёт ва соҳибкорӣ. Дар иқтисодиёт ЗС барои пешгӯйи талабот, арзёбии хавф, таҳлили бозор, оптимизатсияи занҷири таъминот, хизматрасонии муштариён ва ошкор намудани амалиёти шубҳанок истифода мешавад.
Идоракунии системаҳои рақамӣ. Дар инфрасохтори рақамӣ ЗС метавонад барои пешгӯйии сарборӣ, ошкор намудани аномалияҳо, миқёсбандии автоматӣ, тақсимоти захираҳо, идоракунии хидматҳои микросервисӣ ва ташкили системаҳои худмутобиқшаванда истифода шавад. Ин самт бо парадигмаи AIOps ва идоракунии зеҳнии экосистемаҳои рақамӣ робитаи мустақим дорад.

ОҚИБАТҲОИ ИСТИФОДАИ БЕМАВҚЕЪ ВА БЕМАСЪУЛИЯТИ ЗЕҲНИ СУНЪӢ
Зеҳни сунъӣ худ аз худ на «хуб» ва на «бад» мебошад. Оқибатҳои истифодаи он аз ҳадаф, муҳити татбиқ, сифати додаҳо, хусусиятҳои алгоритм ва дараҷаи назорати инсонӣ вобастаанд.
Яке аз хавфҳои муҳим қабули қарорҳои нодуруст дар асоси натиҷаи алгоритмӣ мебошад. Агар натиҷаи ЗС бе санҷиши инсонӣ ҳамчун ҳақиқати мутлақ қабул карда шавад, хатои алгоритм метавонад бевосита ба қарори идоракунӣ ё иҷтимоӣ табдил ёбад.
Хавфи дигар тавлиди маълумоти нодуруст ё сохта мебошад. Моделҳои тавлидкунанда метавонанд матн ё ҷавоберо эҷод намоянд, ки аз ҷиҳати забонӣ боварбахш, вале аз ҷиҳати воқеӣ нодуруст бошад. Аз ин рӯ, қобилияти баланди тавлиди матн набояд бо саҳеҳии воқеии иттилоот яксон дониста шавад.
ЗС, инчунин, метавонад барои тавлиди тасвирҳо, овозҳо ва наворҳои қалбакӣ истифода шавад. Чунин маводи рақамии қалбакӣ, ки маъмулан бо истилоҳи байналмилалии deepfake ифода мешавад, муайян намудани манбаи аслии иттилоотро душвор мегардонад.
Дар бозори меҳнат автоматизатсияи васеъ метавонад сохтори касбҳо ва талабот ба малакаҳоро тағйир диҳад. Аз ин рӯ, масъалаи асосӣ танҳо аз байн рафтани баъзе ҷойҳои корӣ нест; муҳимтар аз он тағйирёбии сохтори меҳнат, пайдоиши касбҳои нав ва зарурати бозомӯзии қувваи корӣ мебошад.
Дар маориф низ истифодаи бемасъулияти ЗС метавонад ба паст шудани мустақилияти зеҳнии донишомӯзон оварда расонад. Вогузор намудани тамоми раванди таҳлил, навиштан ва ҳалли масъалаҳо ба системаҳои зеҳнӣ метавонад фаъолияти фикрии мустақилро заиф намояд.

МАСЪУЛИЯТИ ИНСОН ДАР ШАРОИТИ РУШДИ ЗЕҲНИ СУНЪӢ
Яке аз масъалаҳои марказӣ муайян намудани таносуби дурусти байни автоматизатсия ва масъулияти инсон мебошад. Ҳар қадаре ки ЗС қобилияти ҳалли масъалаҳои мураккабтарро ба даст орад, ҳамон қадар зарурати муайян намудани ҳудуди ваколати алгоритм зиёд мегардад.
Принсипи асосӣ бояд чунин бошад: ЗС метавонад қабули қарорро дастгирӣ кунад, аммо масъулияти ниҳоӣ барои қарорҳои дорои оқибатҳои ҷиддии иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ бояд ба субъекти муайяни инсонӣ тааллуқ дошта бошад. Ин масъала дар тандурустӣ, маориф, идоракунии давлатӣ, молия, интихоби кадрҳо ва дигар соҳаҳое муҳим мебошад, ки қарорҳои алгоритмӣ метавонанд ба ҳуқуқ, саломатӣ ва имкониятҳои инсон таъсири мустақим расонанд.

ДУРНАМОИ РУШДИ ЗЕҲНИ СУНЪӢ
Рушди минбаъдаи ЗС бо якчанд тамоюли асосӣ алоқаманд мебошад. Пеш аз ҳама, системаҳои зеҳнӣ бештар ба муҳити воқеии фаъолияти инсон ҳамгиро хоҳанд шуд. Дуюм, истифодаи моделҳои бисёрмодалӣ, ки метавонанд матн, тасвир, садо ва дигар намудҳои додаҳоро якҷоя коркард кунанд, васеъ мегардад. Сеюм, ЗС бо роботсозӣ, инфрасохтори абрӣ ва канорӣ, интернети ашё ва экосистемаҳои рақамӣ ҳарчи бештар ҳамгиро хоҳад шуд.
Самти дигари муҳим гузариш аз ЗС ҳамчун воситаи таҳлилӣ ба ЗС ҳамчун ҷузъи фаъоли низоми идоракунӣ мебошад. Дар чунин системаҳо алгоритм на танҳо ҳолати муҳитро таҳлил мекунад, балки дар асоси натиҷаҳои пешгӯйишаванда амалҳои идоракуниро пешниҳод ё дар доираи ваколати муайян иҷро менамояд. Ин раванд дар баробари афзоиши самаранокӣ масъалаҳои нави эътимоднокӣ, амният ва масъулиятро низ ба миён меорад.
Аз ин рӯ, рушди минбаъдаи ЗС набояд танҳо бо меъёри «то кадом андоза зеҳнӣ будани система» арзёбӣ карда шавад. Меъёрҳои муҳими арзёбӣ бояд саҳеҳӣ, эътимоднокӣ, бехатарӣ, адолат, шаффофият, масъулиятнокӣ, ҳифзи ҳуқуқи инсон, самаранокии иқтисодӣ ва фоидаи иҷтимоӣ бошанд.
Хулоса. Имрӯз ЗС ба яке аз воситаҳои асосии рақамикунонӣ ва тағйирёбии технологӣ табдил ёфта, барои автоматизатсияи равандҳо, таҳлили додаҳо, пешгӯйӣ, дастгирии қабули қарорҳо ва ташкили системаҳои мутобиқшаванда имкониятҳои васеъ фароҳам меорад. Бо вуҷуди ин, самаранокии техникӣ набояд ягона меъёри арзёбии чунин системаҳо бошад. Сифати додаҳо, ғаразнокӣ, табъизи эҳтимолӣ, махфият, амният, масъулият, таъсир ба бозори меҳнат ва пайомадҳои иҷтимоию экологӣ бояд ҳамчун ҷузъҳои ҷудонашавандаи арзёбии ЗС ба ҳисоб гирифта шаванд.
Истифодаи бемавқеъ ва бемасъулияти ЗС метавонад на танҳо ба натиҷаҳои нодурусти техникӣ, балки ба табъиз, вайрон гардидани махфият, паҳншавии маълумоти бардурӯғ, паст шудани мустақилияти зеҳнии инсон ва дигар оқибатҳои номатлуби иҷтимоӣ оварда расонад. Аз ин рӯ, вазифаи марҳалаи муосири рушди ЗС танҳо сохтани системаҳои пурқувваттар нест, балки ташаккули зеҳни сунъии боэътимод, бехатар, масъул, шаффоф ва инсонмеҳвар мебошад.

Файзалӣ КОМИЛИЁН,
доктори илмҳои физикаю математика,
профессори кафедраи
информатикаи ДМТ