Китоби «Ёддоштҳо»-и профессор С. Ятимов, бахусус қисмати «Бачаи муаллим», фаротар аз як хотираи муқаррарии айёми кӯдакист. Он як асари амиқи равоншиносӣ, ҳуҷҷати муҳими таърихиву иҷтимоӣ ва манифести пурқуввати педагогикаи миллист. Ин навиштаҳо раванди мураккаб ва дар айни замон зебои ташаккули шахсиятро дар пайванди ногусастанӣ бо се рукни муқаддаси ҳастӣ – китоб, мактаб ва оила инъикос мекунанд. Аз нигоҳи таҳлилӣ ин матн қиссаи ҷаззобу муассири бедории шавқи фавқулодаи як тифл ба дониш ва бархӯрди ин орзуи бузург бо воқеиятҳои сахт, вале созандаи зиндагӣ мебошад. Муаллиф бо як маҳорати баланди нигорандагӣ, забони шево ва самимияти беназир ба хонанда нишон медиҳад, ки чӣ гуна муҳити солими хонавода, мақоми баланди омӯзгор дар ҷомеа ва майлу рағбати фитрии инсон ба омӯзиш метавонад таҳкурсии сарнавишти дурахшони ӯро гузорад.
Мақсади ниҳоии ин навиштаҳо танҳо ёдоварӣ аз гузаштаи дур ва ширин нест, балки ҳушдорест ба имрӯзиён, тасвири он аст, ки чӣ гуна мафҳумҳои муқаддасе, чун китоб, меҳнати ҳалол ва мактаб дар замири як инсон ҳувият, ирода ва ҷаҳонбиниро шакл медиҳанд. Дар меҳвари ин ёддоштҳо як паёми равшан нуҳуфтааст: бузургии миллат ва ояндаи давлат маҳз аз остонаи эҳтиром ба китоб ва омӯзгор оғоз мегардад.
Яке аз дурахшонтарин паёмҳои ин хотирот, ки дар шароити имрӯза ниёз ба эҳё ва тарғиби густурда дорад, эҳтиром ба мақому манзалати омӯзгор ва муқаддас будани ин пеша мебошад. Ибораи «бачаи муаллим» дар фазои як деҳаи тоҷик на танҳо як муаррифии одӣ, балки унвони ифтихориест, ки бори масъулияти вазнинро бар дӯши як кӯдак мегузорад. Муаллиф бо ифтихор баён мекунад, ки аз ин унвон меболид ва ин муносибат ба ӯ ҳисси ғурури созанда мебахшид. Тасвири амалу рафтори падари қаҳрамон, яъне, саҳаргоҳон бо сарулибоси тоза ва бо майли том ба мактаб рафтан ниҳоят рамзӣ ва омӯзанда аст. Он замон ва имрӯз низ омӯзгор намояндаи қонун, ахлоқ, илм ва набзи таппандаи ҷомеа аст. Мактаб дар тасаввури мардум макони муқаддасе мебошад, ки дар он ҷо сарнавишти инсонҳо навишта мешавад. Паёми муаллиф С. Ятимов ба ҷомеаи имрӯз ин аст, ки омӯзгор дар ҳама давру замон мақоми баландтарину муқаддастаринро дошту дорад ва мактаб ҳамчун даргоҳи муқаддас шинохта шудааст.
Паҳлуи дигари бисёр муҳими ин қисса, ки баҳои дастурамали зиндагиро дорад, арзиши меҳнат ва пайвандии он бо илмомӯзист. Падар бо ҳикмати хоси деҳқониву омӯзгории худ ба фарзанди хурдсолаш, ки бо гиря мехоҳад ба мактаб равад, таъкид мекунад: «Кори хона худаш як мактаби бузург аст... Дониста бош, одам чӣ хеле кор кунад, ҳамон хел мехонад. Чӣ хеле, ки хонад, ана, ҳамон хел кор мекунад. Сифати ҳамин ду амал, сифати одам аст». Ин формулаи мукаммали тарбиявист, ки дар тамоми давру замонҳо чун ҳақиқати мутлақ ва бебаҳс боқӣ мемонад. Роҳи расидан ба камолоти зеҳнӣ аз мактаби меҳнат, интизом ва масъулиятшиносӣ мегузарад. Дар замони муосир, ки баъзан волидон фарзандони худро аз ҳар гуна меҳнати ҷисмонӣ озод карда, гумон мекунанд, бо ин роҳ, ба омӯзиши онҳо кумак мерасонанд, ин таъкиди падар як дарси бузурги педагогист. Меҳнат иродаро обутоб медиҳад ва маҳз иродаи қавӣ барои «шудгори таҳти дили майна», яъне, илмомӯзӣ, зарур аст.
Навиштаи мазкур, ҳамчунин, намунаи олии ҳамкории се ниҳоди муҳим – оила, мактаб ва ҷомеаро ба намоиш мегузорад. Саҳнаи омадани «комиссия» ба хонаи онҳо барои дақиқ кардани рӯйхати кӯдакони синни мактабӣ нишондиҳандаи ғамхории ҷомеа барои саводи ҳар як фард аст. Давлат назорат мекунад, ки ягон кӯдак аз таҳсил дар канор намонад; падар дар симои муаллим қонуну қоидаҳои муқарраршударо (нарасидан ба синни шашсолагӣ) эҳтиром ва риоя мекунад; модар бошад, дар симои парастори руҳу равон он шавқи исёнгари кӯдакро мепарварад ва намегузорад, ки оташи шавқи ӯ хомӯш шавад. Агар падар намояндаи мантиқ ва тартибот бошад, модар таҷассуми меҳр, фаҳмиш ва ғизодиҳандаи зеҳни кӯдак аст.
Саҳнаи кофтани китоби чанггирифтаи «Алифбо» аз болохона ва бо меҳри модарона пок кардану часпондани варақҳои даридаи он, авҷи драмаи равонии ин қисса аст. Модар бо ин амали худ на танҳо як китоби куҳнаву фарсуда, балки орзуҳои шикаста ва шавқи пошхӯрдаи фарзандашро саҳифабандӣ ва эҳё мекунад. Ин лаҳза пайғоми амиқе барои волидон ва омӯзгорони имрӯза дорад: ҳеҷ гоҳ шавқ ва орзуи кӯдакро ба дониш ҳатто агар он аз чорчӯбаи муқаррарот берун бошад ҳам, набояд саркӯб кард. Муҳити оила низ бояд дорои қоидаҳои хос ва дар айни замон майдони парвоз барои орзуҳои дар зеҳн мепарваридаи фарзанд бошад.
Муқоисаи шадид ва дардноке, ки аз қаъри ин ёддошт ба вуҷуд меояд, масъалаи меҳр ва зарурати ишқ ба китоб аст. Муаллиф ҳолати худро нисбат ба мутолаа ба шахсе ташбеҳ медиҳад, ки дар хоб сахт ташна шудааст ва ҳарчанд об менӯшад, ташнагиаш намешиканад. Ин як ташбеҳи фавқулода неруманд аст. Кӯдаки ин қисса барои ёфтани як китоби куҳнаву фарсудаи «Алифбо» мисли ҷӯяндаи ганҷ ба болохона медавад; ӯ ин варақҳои даридаро ба мисли муқаддасоти олии ҳаёт ба оғӯш мекашад. Зарурати дарки ин меҳри амиқ дар он аст, ки бе он, яъне, бидуни меҳр ба китобу мутолаа ва ҷустану пардохтан ба омӯзиш ягон ҷомеа ба рушди воқеӣ намерасад.
Агар ба воқеияти имрӯз назар афканем, насли наврас дар иҳотаи фаровонии технологияҳои муосир, китобҳои рангаи электронӣ ва дастрасии бемаҳдуд ба иттилоот қарор дорад. Аммо оё он «ташнагӣ»-и ботинӣ ва ишқи сӯзоне, ки қаҳрамони хурдсоли қисса ба ҳарфҳои канда-кандаи як «Алифбо»-и куҳна дошт, дар вуҷуди хонандаи имрӯза ҳаст? Ин ёддошт ҳамчун як занги бедоркунанда садо медиҳад: фаровонӣ ва осонӣ набояд боиси беқадрии илм ва китоб гардад. Китоб набояд фақат як воситаи гирифтани баҳо бошад, балки бояд ба ниёзи ирсӣ, мисли зарурати нафас кашидан, табдил ёбад.
Таъсири неруманди каломи бадеъ, аз ҷумла шеърҳои устод Садриддин Айнӣ («Биёед, эй рафиқон, дарс хонем...») дар бедории шуури қаҳрамони хурдсол бозгӯйи он аст, ки сухани баланд ва ҳадафманд чӣ гуна метавонад, ба шиори зиндагӣ ва муҳаррики ботинии инсон барои раҳоӣ аз нодонӣ ва хорӣ мубаддал гардад.
Истиораи марказии ин навиштаҳо, ки ба он шукӯҳи беназири фалсафӣ мебахшад, қиссаи афсонавӣ ва дар айни замон воқеии «Тиллои пошхӯрда» аст. Кӯдак варақҳои кандаву парешони «Алифбо»-ро ба баргакҳои тиллои пошхӯрдаи зери хоку рег монанд мекунад. Муаллиф тавассути ин рамзофарӣ як ҳақиқати бузурги ҳастиро бозгӯ мекунад: дониш, илм ва ҳатто худи инсон ҳамон тиллоест, ки дар оғоз пошхӯрда ва парешон аст. Он танҳо бо заҳмати пайваста, сарҷамъӣ, муҳаббат ва «шудгори таҳти дил»-и майнаву тафаккур метавонад, ба маъдани холис ва қудрати азим табдил ёбад.
Хулоса, пайғоми устод С. Ятимов дар ин бахши қисса ба насли наврас, ба омӯзгорон ва ба кулли ҷомеа худшиносӣ ва ҷустуҷӯйи пайваста аст. Ин навиштаҳо, ки бо забони зоҳиран сода, вале бо мазмуни ниҳоят фарохи фалсафиву иҷтимоӣ иншо шудаанд, ҳамчун роҳнамои дурахшоне барои имрӯзу фардои мактабу маорифи тоҷик хидмат намуда, исбот месозанд, ки ишқ ба китоб, эҳтироми бепоён ба муаллим ва дарки муқаддас будани мактаб калиди асосӣ ва ягонаи наҷот, саодат ва пешрафти миллат аст.
Файзиддин РАҶАБАЛИЕВ,
устоди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон