ЭМОМАЛӢ РАҲМОН. НАҚШИ МЕЪМОРИ СУЛҲ ДАР ТАҲКИМИ ЭЪТИРОФИ СИЁСӢ ВА УСТУВОРИИ НИЗОМИ ДАВЛАТӢ
Дар замони муосир сулҳ ва ваҳдати миллӣ ҳамчун муҳимтарин арзиши умумимиллӣ асоси пойдории давлат ва кафили рушди устувори ҷомеа мебошад. Имрӯз ҳар як давлати соҳибистиқлол дар заминаи ҳамгироии миллӣ ва тафоҳуми шаҳрвандон метавонад барои амнияти дохилӣ, суботи сиёсӣ ва рушди иқтисодӣ шароити мусоид фароҳам оварад. Аз таҷрибаи давлатҳои гуногун, хусусан Ҷумҳурии Тоҷикистон, барои мо хуб равшан аст, ки танҳо дар фазои ваҳдат ва сулҳ ҷомеа метавонад аз низоъ ва буҳрон гузашта, ба роҳи бунёдкорӣ ворид гардад ва ин масирро пайгирона идома диҳад.
Таҳкими сулҳу ваҳдати миллӣ ҳамчун василаи муассири ҳифзи ҳамбастагӣ ва рушд, махсусан дар шароити ҷаҳонишавӣ ва пурпечутоб гардидани равандҳои сиёсии ҷаҳон, ки таҳдидҳо ва ноустувориҳо зиёд мешаванд, муҳим аст. Барои дарк намудани мафҳуми “ваҳдат” ва “сулҳ” дар илмҳои сиёсӣ ба шарҳу тавзеҳи ин ду арзиш мепардозем.
Ваҳдат ҳамчун категорияи фалсафӣ аз замони ба сатҳи шуури ибтидоӣ расидани инсон то ба имрӯз дар ташаккули тамаддуни башарӣ, шаклгирии раванду падидаҳои сиёсӣ ва муносибатҳои иҷтимоӣ нақш гузоштааст. Ваҳдат яке аз омилҳои асосии таъминкунандаи устувории низоми сиёсиву ҷамъиятӣ буда, гурӯҳи одамонро зери чатри ҳадафи мушаххас муттаҳид мекунад. Асоси ваҳдатро ба ҳам омадани гурӯҳи одамон зери як манфиат, идеология ва ё фарҳанги хос ташкил медиҳад.
Бояд гуфт, ки вожаи “ваҳдат” дар нисбати сулҳ дорои маънои васеътар буда, он на танҳо набудани муноқишаро, балки ҳамфикрӣ, дӯстӣ ва якдилии гурӯҳи одамонро дар зери як ғоя таҷассум месозад. Ба ин маънӣ метавон гуфт, ки ҳолати сулҳ дар ҷомеа он вазъиятест, ки дар он ҷанг қатъ гардидааст, вале пойдории оромӣ ва субот дар он таъмин нест. Аммо ваҳдат як зинаи болотарест, ки он нишон медиҳад, аҳли ҷомеа на танҳо ҷанг намекунанд, балки бо якдигар дар ҳамзистии осоишта, ҳамдилӣ, дӯстиву рафоқат ва ҳамкории устувор умр ба сар мебаранд.
Сулҳу оштӣ ва ваҳдати миллӣ вақте устувор ва бебозгашт мешаванд, ки агар онҳо ба фарҳанги сулҳи ҷомеа табдил ёбанд. Ин марҳала, ки дар илми сиёсатшиносии муосир бо номи «сулҳсозӣ ё эҷоди сулҳ” ёд мешавад, аз лиҳози аҳамият камтар аз марҳалаи сулҳофаринӣ нест, балки бештар мебошад, зеро ваҳдати миллӣ танҳо дар сурате тақвият меёбад, ки таъмингари ин падида – миллат, халқ ва давлати миллӣ муттаҳид, яктану якдил бошанд ва давлат барои амалӣ гардидани ваҳдат аз тамоми имконияту воситаҳо ва роҳу усулҳо мақсаднок истифода намояд.
Дар баробари мафҳумҳои “сулҳ” ва “ваҳдат” дар Тоҷикстон мафҳуми “оштии миллӣ” низ яке аз равандҳои муҳими сиёсиву иҷтимоӣ ва маънавӣ мебошад, ки ба барқарор кардани эътимод, бахшиш, рафъи кинаву ихтилофҳо ва баргардондани ҳамбастагии ҷомеа пас аз муноқиша, ҷанг ё низоъҳои шадиди сиёсӣ равона шудааст. Мафҳум ва моҳияти ин раванд на фақат қатъи хушунатро ифода мекунад, балки фаротар аз он ба тағйири тафаккури ҷамъиятӣ, гузариш аз муқобилгузорӣ ба ҳамкорӣ ва эҳтироми мутақобиларо дар бар мегирад. Яке аз ҷанбаҳои муассири таҷрибаи тоҷикон ин татбиқи назарияи сулҳсозӣ тавассути оштии миллӣ мебошад. Оштии миллӣ фарогири унсурҳои зиёд, аз ҷумла эътирофи хатоҳои гузашта, бахшиш ва таҳаммулпазирӣ, барқарорсозии адолати иҷтимоӣ ва фароҳам овардани шароити зиндагии муштарак барои ҳамаи қишри ҷомеа мебошад. Қобили зикр аст, ки ин се арзиши бебаҳо дар робитаи диалектикӣ қарор дошта, дар тақвияти ҳамдигар нақши азим доранд. Сулҳ натиҷаи аввалин ва муҳимтарин омилест, ки барои раванди оштии миллӣ замина эҷод мекунад. Оштии миллӣ бошад, сулҳро аз ҳолати муваққатӣ ба арзиши устувори ҷомеа табдил дода, таҳким мебахшад. Дар ин бора муҳаққиқи шинохтаи тоҷик Қурбон Восеъ таъкид мекунад: “Бе оштии воқеӣ, сулҳ метавонад осебпазир бошад, зеро кина, нобоварӣ ва адовати пинҳонӣ боқӣ мемонанд. Оштии миллӣ ин омилҳоро аз байн мебарад ва сулҳро пойдор месозад”.
Дар Тоҷикистон ваҳдати миллӣ натиҷаи мантиқии сулҳ ва оштии миллӣ гардида, чун раванд ба назарияҳои муосири ин ду арзиш мувофиқат карда тавонист ва чун падида онҳоро ба як низоми ягонаи сиёсӣ, фарҳангӣ ва ахлоқӣ табдил дод. Набояд фаромӯш кард, ки дар андешаву тафаккури гузаштагони миллати мо фарҳанги сулҳ ҳамеша мақоми марказӣ доштааст ва дар замони муосир низ ҳамон шиори аҷдодии мо «пиндори неку гуфтори неку рафтори нек» бояд муаррифномаи ин миллати сулҳхоҳу сулҳофар бошад. Эҳтироми мақому манзалати инсон ва адолату инсоф дар нисбати ҳар нафари дигар, хоҳ худӣ бошаду хоҳ бегона ва раво дидан пойдевори неруманди маънавии давлату миллати моро аз замонҳои қадим ташкил медод ва имрӯз низ ҳамин меъёрҳо метавонанд бурди моро таъмин намоянду бартарияти моро нишон бидиҳанд.
Агар гузаштагони фарҳангдӯсту тамаддунофари мо аз сулҳу созандагӣ ва суботу бунёдкорӣ ҳарф зада бошанд, таваҷҷуҳ ба арзиши ҳаётӣ ва волои сулҳ дар замони ноорому носолим возеҳтару амиқтар ба назар мерасад. Агарчи Саъдии хушсухан шиори худро «ба наздики ман сулҳ беҳтар, ки ҷанг» қарор дода бошад, Мавлонои некандеш «мо барои васл кардан омадем» мегӯяд. Яъне, ҳар халқе дар муҳите вазифаву масъулияте дорад. Миллати тоҷик дар таърихи мавҷудияташ ҳамеша муваззаф будааст, ки на танҳо дар ниҳоди мардуми тоҷик, балки дигар қавму миллатҳо тухми шафқату рафоқатро кошта, асли ҳаётро дар хушзистӣ дар байни халқиятҳо донад. Ҳамин буд, ки халқи тоҷик дар ҳама марҳалаҳои муайянкунандаи тақдири хеш вазифаи танзимгари сулҳро бар дӯш дошта, исбот намуд, ки назарияҳои классикӣ ва муосири сулҳовар на танҳо мафҳумҳои назариявӣ, балки воситаҳои амалии танзими низоъҳо низ мебошанд.
Дар тамоми марҳалаҳои таърих барои халқи тоҷик сулҳ ҳамчун яке аз арзишҳои бунёдии давлатдорӣ ва кафили бақои давлат ба шумор рафта, на танҳо рукни иҷтимоӣ, балки омили стратегии рушди давлат мебошад. Сулҳ дар навбати аввал ҳамчун асоси амнияти миллӣ, имконият фароҳам меорад, то сохторҳои давлатӣ устувор фаъолият намуда, ҳокимияти қонун таъмин гардад. Ҳамзамон ягона омили ивазнашаванда барои рафъи таҳдидҳои дохилӣ ва беруна ба ҳисоб меравад.
Дар бобати аҳамияти фавқулода доштани сулҳ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид мекунанд: «Сулҳу субот пояи асосии давлатдорӣ ва шарти муҳимтарини рушди устувори ҷомеа мебошад». Дар ҳақиқат, ин андеша нишон медиҳад, ки сулҳ дар сиёсати давлатӣ ҷойгоҳи калидӣ дошта, барои рушди иқтисоди кишвар, ҷалби сармоягузорӣ, равнақи соҳаҳои истеҳсолӣ, истифодаи самараноки захираҳои миллӣ, умуман, пешрафти ҷомеа муассиртарин васила мебошад. Хушбахтона, имрӯз дар сарзамини Тоҷикистон сулҳу ваҳдат пойбарҷост ва боиси ифтихори зиёд аст, ки таҷрибаи сулҳофаринии Тоҷикистон яке аз дастовардҳои беназири сиёсати муосир ба шумор меравад, ки аз аҳамияти миллӣ ва ҷаҳонӣ бархурдор аст. Муҳимтар аз ҳама, дар саргаҳи ин тарҳи таърихсоз, пеш аз ҳама, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон чун меъмори сулҳу ваҳдати миллӣ меистанд.
Дар таърихсозӣ ва таърихдорӣ нақши мардум хело муассир аст, ки дар роҳнамоӣ ва раҳкушоии онҳо ҳамеша чеҳраҳои барозанда саҳмгузорӣ мекунанд. Ин чеҳраҳо бо корномаҳои бемисолаш барои мардум улгӯ мешаванд ва дар тафаккурашон чун шахсият шакл мегиранд. Мусаллам аст, ки муҳаррики асосии ҳар як давлат ин сиёсати некбинона аст ва дар илми сиёсӣ яке аз масъалаҳои калидӣ ва хело муҳим ин нақши шахсият дар равандҳои таърихӣ мебошад. Аз таҷрибаҳои таърихӣ барои мо хуб равшан аст, ки дар марҳалаҳои буҳронӣ, ҷангҳо ва нооромии сиёсӣ маҳз роҳбарияти қавии сиёсӣ метавонад сарнавишти халқу миллати худро муайян созад. Барои ҳар миллат пеш аз ҳама, сулҳ ва ваҳдати миллӣ чун рукни муҳим аҳамияти хос доранд, ки дар таҳкиму устувории онҳо ҳамеша ирода, хирад ва масъулияти роҳбари сиёсӣ дар хатти муқаддам меистад.
Дар таълимоти Макс Вебер, ҷомеашинос, файласуф ва сиёсатшиноси олмонӣ шахсият, пеш аз ҳама, чун роҳбари сиёсӣ баррасӣ шуда, нақши шахсият дар қудрат ва давлатро чунин шарҳ медиҳад: “Сиёсат, пеш аз ҳама, масъулият аст, шахсе, ки мехоҳад бо сиёсат машғул шавад, бояд оқибатҳои амалҳои худро дар назди ҷомеа ба дӯш гирад. Барои шахсияти воқеии сиёсӣ се сифат зарур ҳастанд: шавқ ба кори сиёсӣ, ҳисси баланди масъулият ва хиради воқеиятбин”. Дар заминаи ин андеша бояд таъкид намуд, ки дар ҳақиқат, шахсиятҳое, ки масъулияти таърихиро ба дӯш мегиранд, бояд тавассути ирода, масъулият ва хиради сиёсии худ дар марҳалаҳои буҳронӣ ва нооромии иҷтимоӣ раванди таърихиро ба самти сулҳ ва суботи иҷтимоӣ равона созанд. Зеро таърих гувоҳ аст, ки сиёсат танҳо дар он марҳала муваффақ буда метавонад, ки шахсиятҳое чун роҳбар барои иҷрои масъулияти таърихӣ омода бошанд.
Дар маънои сиёсӣ мафҳум ва моҳияти “шахсияти аввалин” роҳбарест, ки давлатро дар марҳалаҳои муайян ва сарнавиштсоз раҳнамоӣ карда, самти рушди ҷомеаро равшан месозад ва чун рамзи ягонагии миллӣ дар таърих аз худ асар мегузорад. Боиси ифтихор аст, ки таърихи башарият миллати овозадор ва таърихдори тоҷикро бо фарҳангу тамаддуни оламшумул ва беназири ӯ мешиносад ва эътироф мекунад. Дар раванди чолишҳои гуногуни маънавию иҷтимоӣ, диниву мазҳабӣ, сиёсиву фарҳангӣ шахсиятҳои барозанда ба арсаи сиёсат қадам гузоштаанд ва тавонистаанд, ки дар иҷрои рисолати хеш талошҳои бедареғ варзанд. Яке аз чунин шахсияти нодири таърихӣ, аввалин тоҷике, ки баъд аз Исмоили Сомонӣ давлатдории миллии тоҷиконро барпо кард, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошанд, ки имрӯз дар таърих ба ҳайси меъмори сулҳу ваҳдат шуҳрати ҷаҳониро ба даст овардаанд.
Таҷрибаи Тоҷикистон дар солҳои 1990-ум аҳамият, мубрамият ва зарурати воқеии ваҳдати миллиро ифода мекунад. Дар раванди ҳаводиси ин солҳо муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун меъмори сулҳ, муттаҳидсози миллат ва шахсияти аввалини тоҷик зуҳур карданд. Тибқи назарияҳои классикӣ ва муосир дар давраҳои буҳронӣ нақши шахсият афзалият пайдо мекунад. Аз ин рӯ, шахсият дар раванди сиёсати буҳронӣ на танҳо чун мансабдор масъулият бар дӯш дорад, балки меъмори равандҳои таърихӣ низ мебошад. Дар шароити осоиштагӣ ва суботи комили сиёсӣ роҳбар дар ҳама мавридҳо, асосан, вазифаи идоракунӣ иҷро менамояд, аммо дар марҳалаҳои ҷанг, ки хатари парокандагии ин ё он миллатро таҳдид мекунад, ин шахсият ба меъмори тақдири давлат ё миллат табдил меёбад. Истилоҳи “меъмор” дар ин замина маънои рамзӣ дошта, роҳбарро ҳамчун тарроҳ, бунёдгузор ва муттаҳидсози халқу миллат таҷассум мекунад. Аз нигоҳи мафҳум ва моҳияти илмӣ меъмор шахсест, ки нақша таҳия мекунад, унсурҳои парокандаро ба воситаи тарҳи мушаххаси нақшаи хеш ба низоми воҳид табдил медиҳад ва барои оянда бинои устувор месозад. Дар сиёсати давлатӣ бошад, рисолат ва масъулияти роҳбар ҳамчун меъмор аз он иборат аст, ки ӯ стратегияи рушди давлатро таҳия карда, дар тақвияти он ҷомеаи парокандаро муттаҳид месозад. Унсурҳои муҳими сулҳро шакл медиҳад, ки ин усул чун замина ваҳдати миллиро устувор нигоҳ медорад ва аркони давлату давлатдориро ҳифз мекунад.
(Идома дорад)
Рудобаи МУКАРРАМ,
раиси Кумитаи иҷроияи Ҳаракати ваҳдати миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон, Корманди шоистаи Тоҷикистон,
номзади илмҳои филология
