НАҚШИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ ДАР ДИПЛОМАТИЯИ ГЛОБАЛИИ ОБ
(Дар ҳошияи фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15-уми июни соли 2026, №1184, «Дар бораи таъсис додани Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об»)
Дар асри XXI масъалаи таъмини аҳолӣ бо оби ошомиданӣ, ҳифзи захираҳои обиву энергетикӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии глобалии иқлим ба яке аз мушкилоти калидӣ ва ҳаётан муҳими башарият табдил ёфтааст. Об дигар танҳо манбаи табиӣ ё унсури экологӣ нест, балки он ба ҷузъи калидии амнияти миллӣ, рушди устувор ва суботи геополитикӣ дар сартосари ҷаҳон мубаддал гаштааст. Давлатҳо ва созмонҳои байналмилалӣ дар ҷустуҷӯйи роҳҳои ҳалли буҳронҳои об, хушксолӣ, обшавии босуръати пиряхҳо ва оқибатҳои тағйирёбии иқлим мебошанд.
Дар ин замина, Тоҷикистон таҳти роҳбарии хирадмандона ва дурбинонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун давлати ташаббускор ва пешсафи ҷаҳонӣ дар масъалаҳои об ва иқлим эътироф шудааст. Тоҷикистон, бо вуҷуди он ки давлати рӯ ба рушд аст ва аз лиҳози ҷуғрофӣ дар минтақаи осебпазири Осиёи Марказӣ қарор дорад, тавонист овози худро дар сатҳи баландтарин минбарҳои ҷаҳонӣ, аз ҷумла Созмони Милали Муттаҳид (СММ), ба гӯши сайёра расонад.
Имзои фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15-уми июни соли 2026, №1184, «Дар бораи таъсис додани Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об» марҳалаи нави сифатӣ ва мантиқии ин сиёсати пайгирона мебошад. Ин фармон на танҳо нишонаи эътирофи саҳми Тоҷикистон, балки абзори муассири ҳавасмандгардонӣ ва сафарбаркунии неруҳои илмӣ, сиёсӣ ва ҷамъиятии ҷаҳон барои ҳалли мушкилоти об ва иқлим ба шумор меравад. Фармони мазкур дорои заминаҳои устувори ҳуқуқӣ ва сохторӣ мебошад, ки ҷиддият ва устувории ин ташаббусро кафолат медиҳад. Барои дарк кардани аҳамияти фармон, зарур аст, ки бандҳои онро ба таври муфассал таҳлил кунем.
Аввалан бояд гуфт, ки ҳадафи асосии фармон чунин муайян шудааст: "Бо мақсади ҳавасмандгардонӣ ва эътирофи сатҳи олӣ барои саҳми арзанда дар рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ, таҳқиқот, сиёсати устувор, инчунин ҳалли масъалаҳои глобалии об ва тағйирёбии иқлим".
Ин нишон медиҳад, ки Тоҷикистон мехоҳад платформае созад, то дар он олимон, сиёсатмадорон, созмонҳои байналмилалӣ ва фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ барои дастовардҳои барҷастаашон дар соҳаи об қадр шаванд. Дар банди 2-юми фармон омадааст, ки маблағгузории Ҷоиза аз ҳисоби маблағҳои буҷети давлатӣ ва сарчашмаҳои дигаре, ки қонунгузорӣ манъ накардааст, анҷом дода мешавад. Ин нукта хеле муҳим аст, зеро ҷиддияти давлатро нишон медиҳад. Ҷудо кардани маблағ аз буҷети давлатӣ гувоҳӣ медиҳад, ки Тоҷикистон омода аст захираҳои молиявии худро барои дастгирии ташаббусҳои глобалии об сарф кунад. Ибораи "сарчашмаҳои дигаре, ки қонунгузорӣ манъ накардааст" имкон медиҳад, ки созмонҳои байналмилалии молиявӣ, фондҳои экологӣ ва донорҳо низ дар маблағгузории ин Ҷоиза саҳм гузоранд, ки ин мақоми Ҷоизаро боз ҳам баландтар мебардорад. Банди 3-юми фармон ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон супориш медиҳад, ки дар давоми ду моҳ низомнома ва ҳайати Комиссияи Ҷоизаро таҳия ва тасдиқ намояд. Ин нишон медиҳад, ки давлат хостори фавран амалӣ шудани ин ташаббус аст ва механизми шаффофу касбии арзёбии номзадҳоро таъсис хоҳад дод. Комиссия, бо эҳтимоли зиёд, аз ҳисоби олимони шинохтаи ватаниву хориҷӣ ва намояндагони созмонҳои байналмилалии соҳаи об ташкил хоҳад шуд.
ЭМОМАЛӢ РАҲМОН – МЕЪМОРИ ДИПЛОМАТИЯИ ҶАҲОНИИ ОБ
Барои дарки амиқи аҳамияти ин Ҷоиза лозим аст, ки ба таърихи фаъолият ва саҳми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин самт назар андозем. Дар давоми беш аз ду даҳсолаи охир, маҳз бо ташаббуси муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Маҷмаи умумии СММ як қатор қатъномаҳои таърихиро қабул кард, ки рӯзномаи глобалии обро шакл доданд. Тоҷикистон таҳти роҳбарии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 5 ташаббуси бузурги глобалиро пешниҳод намуд, ки аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ якдилона дастгирӣ ёфт:
1. Соли байналмилалии оби тоза (2003)
2. Даҳсолаи байналмилалии амалиёт «Об барои ҳаёт» (2005 – 2015)
3. Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об (2013)
4. Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018 – 2028»
5. Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо (2025) ва Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо.
Ин панҷ ташаббус нишон медиҳад, ки сиёсати пешгирифтаи Президенти Тоҷикистон хусусияти давомдор, стратегӣ ва маҷмуӣ дорад. Онҳо танҳо изҳороти сиёсӣ набуданд, балки ба барномаҳои амалии ҷаҳонӣ табдил ёфтанд, ки ҳаёти миллионҳо нафарро дар саросари сайёра беҳтар намуданд.
Ҳар як ташаббуси Президенти Тоҷикистон дар як давраи муайяни таърихӣ ва дар посух ба даъватҳои мушаххаси замон пешниҳод шудааст.
Даҳсолаи байналмилалии амалиёт «Об барои ҳаёт» (2005 – 2015) заминаеро фароҳам овард, ки масъалаи об аз як мавзуи дуюмдараҷа ба маркази таваҷҷуҳи сиёсати ҷаҳонӣ гузарад. Дар ин давра Тоҷикистон ба маркази баргузории конфронсҳои сатҳи баланди байналмилалӣ табдил ёфт. Маҳз дар ҳамин давра ҷомеаи ҷаҳонӣ дарк кард, ки бидуни ҳалли мушкили об ягон ҳадафи рушди иқтисодӣ ё иҷтимоиро наметавон амалӣ намуд.
Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018 – 2028» ба татбиқи Ҳадафи шашуми рушди устувори СММ (таъмини ҳамагон бо оби тоза ва беҳдошт) нигаронда шудааст. Дар доираи ин Даҳсола Dushanbe Water Process ҳамчун платформаи асосии сиёсии ҷаҳонӣ барои арзёбии пешравӣ ва муайян кардани қадамҳои минбаъда эътироф гардид.
Қатъномаи Маҷмаи умумии СММ дар бораи эълон кардани соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва таъсиси Фонди махсуси боварӣ дар назди СММ пирӯзии бузурги дипломатияи Тоҷикистон буд. Ин нишон дод, ки Тоҷикистон на танҳо дар фикри манфиатҳои миллӣ, балки барои ояндаи тамоми минтақа ва сайёра ғамхорӣ мекунад.
Таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об иқдоми дорои аҳамияти стратегӣ ва геополитикӣ мебошад. Ин Ҷоиза метавонад ба яке аз бонуфузтарин мукофотҳои ҷаҳонӣ дар соҳаи экология ва захираҳои табиӣ табдил ёбад ва ба сифати муҳаррики пуриқтидор барои олимону ихтироъкорон хизмат кунад, то онҳо роҳҳои нави инноватсионии мубориза бо буҳрони обро пайдо намоянд.
ҲАМИДИЁН И. И.,
доктори илмҳои филология, профессори ДБССТ
