МАНЗУМАИ НАВРӮЗӢ
ОҒОЗИ СУХАН
Солҳо бас мегузаштанд аз давоми шуравӣ,
Кай буд аз оину аз фарҳанг арҷи маънавӣ.
Чун зи байни мардумон омад ба арса Пешво,
Шуд зи нав фарҳанги қавми ориёӣ ҷобаҷо.
Боз омад навбаҳори ҳам замину ҳам замон,
Ҳам дарахтон ғунча оварданд андар ҳар макон.
Кард пайванд арсаи бигзаштаву ояндаро,
Пеша кард ойини роҳу шеваи созандаро.
Мо ки кардем анъана Наврӯзро андар амал,
Ибтикори Пешво ҳаст ин ҳама ҷаҳду ҷадал.
Вожаи Наврӯз "Нукруч" аст андар паҳлавӣ,
"Нук" ба маънои "нав", асту "руч" рӯзи хусравӣ.
Маънии "Наврӯз" - "рӯзи нав", каломи тоҷикӣ,
Рӯзи пирӯзии мавҷи равшанӣ бар торикӣ.
Ҷашни Наврӯзӣ бувад худ хоси аҳли Ориён,
Аз Хуросон то Вароруди Аҷам, қисми ҷаҳон.
Чунки аз Наврӯз то Наврӯз гашта мо бузург,
Ҳам қавию устувор, андешаҳомон ҳам сутург.
Номи Наврӯзӣ, ки буд дар асл Наврӯзи баҳор,
Ҷашни Ҷамшедию ҷашни Соли нав, ҳам фасли кор.
Рӯзи Ҳурмузию Султонӣ ва ё Рӯзи ҷалол,
Рӯзи бахшишу муросо, дӯстӣ, н-ояд малол.
Бешумар осорҳо буда зи Наврӯзӣ паём,
Наршахӣ, Берунию Фирдавсӣ гуфта бас калом.
Айнию Синою Гардезию Хайём эҳтиром,
Аз Камолу Ҳофизу Саъдӣ баланд ояд мақом.
Ҳаст Наврӯзӣ чу ҷашни ҳамдилӣ, ҳамбастагӣ,
Дур созад кина аз дил, бухлу буғзу хастагӣ.
То ба ин рӯз ин маросим паҳн шуд дар Осиё,
Чунки "Наврӯзӣ" ҳаме гӯянд онҳо мисли мо.
Ҳаст Наврӯзӣ чу хурсандию шодию нишот,
Равшанӣ бар тирагӣ пирӯз дар ҷашни наҷот.
Ҷашни бас покизагию тозагии хонадон,
Бахши ҷурму баҳри бандиҳои умр авфи калон.
Карда бас маъруф он тоҷикро дар баҳру бар,
Муҷиби пайвандии мо ҳаст бо аҳли башар.
Шоҳпули мозию ояндаи таърихи мо,
Ҳам сиришти маънавӣ, ҳам сарнавишти Ориё.
Баҳри мардум ҷашни Наврӯз арзиши фарҳанг шуд,
Ҷашни халқони дигар бо ҷашни мо ҳамранг шуд.
Иди Наврӯзии мо шуд ҷашни фарҳанги ҷаҳон,
Қайд гардад ин маросим бо ҳама дар як замон.
Ҷашни Наврӯзӣ бигашта ҳувият бар тоҷикон,
Ҳиссиёти худшиносиҳои аҳли ин макон.
Ин бишуд як арзёби беназири халқамон,
Чун шавад таҷлил бо урфи тамаддун дар ҷаҳон.
Рӯзи Наврӯзӣ бубахшад нур бар ҳар хонадон,
Покии эҳсоси армон дар вуҷуди одамон.
ШУКӮҲУ ШАҲОМАТИ НАВРӮЗ
Рамзи ҷаннат ҳаст Наврӯзӣ дар ақсои замин,
Бас накукор аст, ҳар кас баҳравар гардад аз ин.
Чун табиат мешавад бедор дар ҷисми касон,
Ҷунбиши ҳастист баъди сардию фасли хазон.
Чаҳ-чаҳи мурғон, қатори турнаҳо андар само,
Дар замин рӯяд гулу сунбул, гияҳҳо ҳар куҷо.
Олами ҳастию одам, обу хок аз иртибот,
Адлу инсоф аст беҳ аз ҷаҳлу қаҳр бо ҳар сифот.
Дар ҳама айём бин, бар марг зид ояд ҳаёт,
Гарм пирӯз аст бар сард, асл гардад босубот.
Мерасад хайру саховат бар ятиму бекасон,
Меҳр ояд, ҳам садоқат, ин ҳама ганҷи гарон.
Ақлу зеҳну фаҳму идроканд ҷамъ андар бадан,
Хуш ба ҳам оянд якҷо бо ҳаловат ҷону тан.
Шукри даврон, Тоҷикистон меҳани Наврӯз шуд,
Дар баҳорон ҷашнро хурсандияш ҳар рӯз шуд.
Корҳои сабзи саҳроӣ бигашта боз беш,
Файзи деҳқонро самарҳо беш гардида зи пеш.
Ҷашни Наврӯзӣ бишуд хурсандии хурду калон,
Урфу расму ойини дерина шуд рангин зи он.
Ҳикмати Наврӯз гардид арзиши инсон, яқин,
Рамзи он гашта суманак, сабзаву кишти замин.
Анъана, суннат дар ин Ҷашн аст чун омил муҳим,
Баҳри ҳамзистии халқи даҳр бо аҳли муқим.
Муътабар шуд ойини ахлоқу симою само,
Гашта зебо ин табиат, ҷумла дар нашъунамо.
Аз сиришти одамӣ кину адоват карда дур,
Меҳру шафқат, дӯстию эҳтиром орад сурур.
Мо аз ин Ҷашни хуҷаста нек созем ифтихор,
Карда мо таҷлилу эҳё ин нишот, ин ибтикор.
Урфу одат, ҳам фазилатҳои неки маънавӣ,
Ҳам таҳаммул хушпазирӣ шуд шиори «Маснавӣ».
Як рисолат дошта: сабзондани нахлу ниҳол,
Бо ташаббус, рушд, ободӣ, ҳама бо ин мисол.
Ҷашни фаррух хусравонӣ ҳаст аз аҷдоди мо,
Решаю устураҳо сармашқ аз авлоди мо.
Панди ӯ пиндору гуфтор аст, ҳам кирдори нек,
Аз хурофоту зи зиштӣ боядо парҳез лек.
Ҳусни ҳамоҳангию ҳамбастагии одамон,
Дар тавозун, ҳам тафоҳум бо табиат якзамон.
Аз паёми ибратомӯзи ниёкони қадим,
Оини шоистагии умр дар баҳри азим.
Арзи оромишу даври даврон созандагӣ,
Назми неки рӯзгори олами бошандагӣ.
Ваҳдату ҳусни тафоҳум қудрати ин ҷамъият,
Ҳаст дар хулқи азизон аз гузашта ирсият.
Арҷи Наврӯз аст андар назми гардун эътидол,
Иҷтимою иртибот андар мизон як даври сол.
Аз қадим омад гулафшон ҷашни подори ҷаҳон,
Дар ҳаёти одамӣ чун омили ёрирасон.
Оварад ҳамбастагии обу хоку марзу бум,
Руҳи рахшони тамаддунҳо ба талқини улум.
Ҳалқаи сарбастаи пайванди ҳар давру замон,
Қуввату дармони миллат, баҳри мардум ҷисму ҷон.
Дар ҳалли душворҳо масъули ҳақ аз ҳар ҷиҳат,
Иҷтимоъу иқтисоде дорад он аз ҳар сифат.
Ҳаст моро ибтикори маърифат созанда, бин,
Иди Наврӯз аст худ мероси фарҳангӣ, яқин.
Сархати пайғоми ӯ бод, оташу обу замин,
Арзиши инсон бувад ин, пос доремаш матин.
Файзи Наврӯзӣ ғубор аз домани дунё барад,
Сарнавишти насли одам ҳаст, пайванди хирад.
То шавад, аз байн бардорем қасду зиддият,
Дӯстии халқу миллатҳо муҳим бо ҷиддият.
Рамзи навсозист Наврӯз аз барои тоҷикон,
Аз ниёгон мужда орад зиндагиро ҳар замон.
Ҷавҳари аслист онро ваҳдати инсоният,
Дошт бояд ҳам ҳадаф дар умр, ҳам имконият.
Тору пудаш васл бо Наврӯзу бо таърихи он,
Чун адаб, фарҳанг маънӣ гашт ӯро итминон.
Гашта Наврӯзӣ чу ҷашни зиндаи аҳли ҷаҳон,
Муждаи соли наву сабзиш ба олам якзамон.
Чун расад Наврӯз, ояд бар табиат рӯзи беҳ,
Беш гардад ризқу рӯзӣ ин замон дар шаҳру деҳ.
Халқи мо ин ҷашнро ҳамчун забони модарӣ
Ҳифз кард аз нестӣ садсолаҳо бо боварӣ.
Ҳамчу истиқлоли нусратбахшу ҷашни мардумон,
Ғояҳои зиндагии мардуми рӯи ҷаҳон.
Ҷашни Наврӯз омад аз Каюмарсу Куруши Кабир,
Борбад, то Хусрави Парвизу Сомонӣ Амир.
Ҳар яке доданд онро муҳтавою манзалат,
Бо шукӯҳи тоза эҳё кардаанд аз ҳар ҷиҳат.
Аввали соли нави шамсӣ ба ҳангоми баҳор,
Хуш дақиқан ин шабу рӯз аз барои киштукор.
Ном то Хайём бар тақвими хуршедӣ ниҳод,
Чунки рӯзу шаб дар ин мавсим баробар уфтод.
Шуд барои тоҷикон чун дафтари тафсилҳо,
Фалсафа, фикру тахайюл, ҳикмату таҳлилҳо.
Мунъакис ишқу муҳаббат пок баҳри зиндагӣ,
Ҳам паёми рӯзи тоза, ҳам раҳи пояндагӣ.
Равшанию гармию файзи баҳорӣ доимо,
Ҳам насими фораму ҳам сози най андар само.
Ҳам садои хушнавои кӯдакони меҳу кеҳ,
Ҳам садои оҳую мешу бара дар кӯҳу деҳ.
Урфу одат шуд на танҳо форс – тоҷикро яқин,
Халқҳои Осиё омехтанд аслан зи ин.
Меҳвари Хуршед ояд чун ба даври ин Замин,
Кулли мавҷудоту инсон руҳ гирад аз ҳамин.
Ҷавҳари бас тобноке ҳар сари соле расад,
Арзиши пурмуҳтавояш дар вуҷудаш беадад.
Ҳамчу рамзи бурд ё худ бохти таърихи хеш
Карда тасвир Ориёро муҳтавояш беш-беш.
Офтоб аз бурҷи Ҳут ояд чу бар бурҷи Ҳамал,
Кори саҳро мешавад дар ҷӯш, деҳқон дар амал.
Рамзи Наврӯз юғу испор асту ҷуфти барзагов,
Суманак, оташпарак, яъне, паридан аз алов.
Низ фарҳанги дигарҳо ҷашн шуд монанди мо,
Мужда шуд, оҳанг бо мо навбаҳорон ҳамсадо.
Ҷашни Наврӯз аст иди рақсу гулбазму суруд,
Гирди оташ давр гашта, гуфта бас бо ҳам дуруд.
Бо вуҷуди тохтутозу истилои аҷнабӣ,
Ҳифз кардем ин забон, ин Ҷашн, базми воҷибӣ.
РИВОЯТҲО ОИД БА НАВРӮЗ
Як ривоят ҳаст, Ҷамшед омаду нав кард дин,
Ҷашн шуд он ҳамчу рӯзи нав дар ақсои Замин.
Тахт гӯё сохт Ҷамшеду биомад рӯи он,
Ҷину дев аз ҳашмати Ҷамшед бигрехт он замон.
Боз мегӯянд бидрахшид Ҷам чун Офтоб,
Рӯз равшан гашт з-ин рахшидани олиҷаноб.
Ҳаст чанде боз нақлу қиссаву андешаҳо,
Низ баҳри рушди оянда фаровон пешаҳо.
Гуфт Хайём чун Каюмарс омада мулки Аҷам,
Дар тулуи Офтоб ӯ кард хуш қавлу қасам.
Гуфт з-ин тақвим минбаъд арҷи рӯзу шаб шумар,
Ҷашн Ҷамшед он абера карда худ бори дигар.
Даврае рӯзи малик ҳам буда бар Наврӯз ном,
Ҳаст ин дар дастхатҳои басо воломақом.
Нек буд Наврӯз андар давраи Аббосиён,
Мебарафрӯхтанд оташ дар гузаргаҳҳо равон.
Сайру сайёҳӣ буд андар давраи Сафавиён,
Ҳашт рӯз ин Ҷашн буд он аҳдҳо андар миён.
Сайри лола ном-ш бинҳоданд аҳли Осиё,
Карда бас оташпарак халқони деҳ, даври зиё.
Авфу бахшиш карда бар ҷурму гунаҳ бас ҳокимон,
Дур кардан кина аз дил, ҳам набудан бадгумон.
Хиргаҳи шоҳӣ дурахшон буд андар дашту кӯҳ,
Сайри саҳро баски буд як рукни ҷашни бошукӯҳ.
Ҷашни Наврӯзӣ буда хуш низ дар зардуштиён,
Бисту як рӯз арзи ҳастӣ дошт бо арҷи гарон.
Аҳриман мағлуб шуд, Ҷамшед андар тахт шуд,
Рӯзи нав омад, халоиқ хурраму хушбахт шуд.
З-ин сабаб ин рӯзро гуфтанд мардум рӯзи нав,
Ҳамчунон рамзи табаррук кошта дар зарф ҷав.
Буд суннат ҳадя бар ҳам додану кардан алов,
Пухтани умочу угро, далдаву оши палов.
Карда омода ҳаме Ҷамшед қанди найшакар,
Ҳадя ширинӣ бубахшанд ин замон бар якдигар.
Эътиқоде буд, касе гар ҳар саҳар нӯшад асал,
Дар давоми сол ҳаргиз ӯ намегардад касал.
Қанд хӯрд он кас ба рӯзи шаш агар пеш аз сухан,
Ӯ тамоми сол гардад некбахт, осудатан.
ТАЪРИХИ НАВРӮЗ
Ҷашни фарвардини қавму мардумони Ориё,
Аз Авасто солбишморӣ ба марзи Осиё.
Иди Ҷамшед, иди оғози баҳору соли нав,
Ҷашни деҳқон, файзу эҳсон, кишти
гандум кишти ҷав.
Тахти Ҷамшедист рӯзи аввал аз мулки Аҷам,
Соли хуршедист, гӯянд, аз каломи "Ҷам" ва "Йам".
Аз қадим ин Ҷашн сарсабз омада то асри мо,
Ҳам ба панду ҳам ба нақлу ҳам ба назму насри мо.
Ин чу нопайдост ҳам пайвандиаш бо ҳизбу дин,
Дарки ҳастӣ, ҳам табиат Офтобу ҳам замин.
Даргузашти фасли дай, омад таманнои Ҳамал,
Вақти ҷунбиш, вақти меҳнат, вақти ҳар кору амал.
Кӯҳшоҳ аз "Шоҳнома" ҳаст моро қаҳрамон,
Аз Авасто Гайа Мартан карда тасдиқ ину он.
Гашта аз даври Каюмарс солбишморӣ чу сар,
Офтоб он дам, ки аз бурҷи Ҳамал омад бадар.
Гаҳшумори ахтарон сар шуд зи қаъри бостон,
Аз гаҳи Гаршоҳу тоҷу шаҳ ҳазорон достон.
Гашта Ҷамшед аз қазо шоҳаншаҳи Пешдодиён,
Рӯзи ғолиб гаштани некӣ ба зиштӣ он замон.
Дар ҷило Ҷамшед буд чун Офтоби осмон,
Рӯзи нав оғоз шуд з-он давр дар рӯи ҷаҳон.
НАВРӮЗ ДАР АҲДИ ҲАХОМАНИШИЁН ВА АШКОНИЁН
Ёфт зинат Персеполис – орази шаҳри қадим,
Шуд бапо таҷлили Наврӯз – ин абарҷашни азим.
Туҳфаи наврӯзӣ аз даврони Ҳахоманишӣ,
Буд баҳри адлу осоиш ва инсофу хушӣ.
Низ буд Наврӯзӣ андар давраи Ашкониён,
Моҳ Озармоҳ номаш, сарду гарм андар миён.
Шуд бапо шаш рӯз Наврӯзӣ, аҷаб иди калон,
Бар фақирону ятимон гашта бас ёрирасон.
Чун бишуд Наврӯзи моро сол беш аз шаш ҳазор,
Ҳамчу Ҷашни суннатӣ мерос шуд он пойдор.
НАВРӮЗ ДАР АҲДИ СОСОНИЁН
Авҷи Наврӯзӣ бигашта давлати Сосониён
Ном бинҳоданд пас "Рӯзи умед" андар ҷаҳон.
Рӯзи аввал буд чун иқболи қабули мардумон,
Рӯзи дуюм волиҳову анбиёҳои замон.
Рӯзи сеюм рӯзи диндорону аз руҳониён,
Рӯзи чорум рӯзи фарзандону пайвандони ҷон.
Рӯзи панҷум дар маросим рӯзи хоси модарон,
Зан фаришта, поку озода, ба шавҳар меҳрубон.
Буд "Наврӯзи бузург" унвони рӯзи шаш ба ком,
Амну осоиш, тараб, базми шаҳон буд субҳу шом.
Рӯзи "Исфандормӯз"-ш гуфтаанд аз баҳри зан,
Чунки мардон бар занон карданд эҳдо ҷону тан.
Обпошӣ дар канори ҷӯйҳо бар якдигар,
Муждагирон гуфтаанд аз хуррамӣ вақти саҳар.
Расму оин буд чашидан аз шакар ё аз асал,
Пеш аз оғози сухан иҷро кунад дигар амал.
Баҳри мардум карда шоҳон аз фазилат сикка нав,
Ҳар якеро карда инъом аз карам як халта ҷав.
НИҲОНӢ
(Идома дорад)
