КОНСТИТУТСИЯ. НАҚШИ САНАДИ ОЛИИ ҲУҚУҚӢ ДАР РУШДИ ТЕХНОЛОГИЯҲОИ РАҚАМӢ
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6-уми ноябри соли 1994 ба тариқи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид, санади олии ҳуқуқии мамлакат ва пояи ташаккули давлати соҳибихтиёр, демократӣ ва ҳуқуқбунёд мебошад. Имсол аз қабули ин санади сарнавиштсоз 32 сол сипарӣ мешавад. Дар ин давра ҳаёти ҷомеа, иқтисодиёт ва усулҳои идоракунӣ тағйир ва технологияҳои рақамӣ ба як қисми ҷудонашавандаи фаъолияти инсон табдил ёфта, масъалаи муҳим танҳо истифодаи компютер ё интернет нест, муҳим он аст, ки пешрафти технологӣ бо ҳуқуқу озодиҳои инсон, манфиатҳои ҷомеа ва меъёрҳои қонун ҳамоҳанг бошад.
Гарчанде дар Конститутсия истилоҳҳои муосире чун «иқтисоди рақамӣ», «ҳукумати электронӣ» ва «зеҳни сунъӣ» мустақиман зикр нашудаанд, принсипҳои он барои рушди ин самтҳо заминаи устувори ҳуқуқӣ фароҳам меоранд. Масалан, моддаи 1 Конститутсия Тоҷикистонро давлати ҳуқуқбунёд ва иҷтимоӣ муайян мекунад. Мувофиқи моддаи 5 инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд. Ин муқаррарот водор месозанд, ки ҳангоми таҳия ва ҷорӣ намудани ҳар як низоми рақамӣ, пеш аз ҳама, манфиати шаҳрванд, баробарии имкониятҳо ва амнияти ӯ ба назар гирифта шавад.
Яке аз самтҳои муҳими рушди технологияҳои рақамӣ иқтисоди рақамӣ мебошад. Дар моддаи 12 Конститутсия фаъолияти озоди иқтисодӣ, соҳибкорӣ ва ҳифзи шаклҳои гуногуни моликият кафолат дода шудааст. Ин принсипҳо барои ташаккули тиҷорати электронӣ, хизматрасониҳои интернетӣ, пардохтҳои ғайринақдӣ, ширкатҳои барномасозӣ ва фаъолияти стартапҳо аҳамияти бунёдӣ доранд. Масалан, соҳибкор метавонад тавассути мағозаи интернетӣ маҳсулоти худро муаррифӣ кунад, фармоиш қабул намояд ва бозори фурӯшро васеъ гардонад.
Конститутсия, ҳамчунин, барои рушди хизмат- расониҳои электронии давлатӣ заминаи муносиб мегузорад. Аз ҷумла, тибқи муқаррароти моддаи 25 аз мақомоти давлатӣ ва дигар субъектҳои дахлдор тақозо мешавад, ки ба шахс имкони шиносоӣ бо ҳуҷҷатҳои ба ҳуқуқу манфиатҳои ӯ дахлдошта фароҳам оварда шавад, ғайр аз ҳолатҳои пешбининамудаи қонун. Дар шароити рақамикунонӣ ин принсипро метавон тавассути сомонаҳои расмӣ, кабинетҳои шахсии электронӣ ва низомҳои пешниҳоди маълумот амалӣ кард. Ҳар қадар муроҷиат ва гирифтани маълумот содатар гардад, ҳамон қадар вақти шаҳрванд сарфа шуда, имкони дастрасӣ ба хизматрасонӣ беҳтар мешавад.
Албатта, маврид ба таъкид аст, ки бо вуҷуди имкониятҳои васеъ, гузариш ба ҷомеаи рақамӣ бо як қатор масъалаҳо ҳамроҳ мебошад. Дастрасии нобаробар ба интернет, норасоии таҷҳизоти муосир дар баъзе маҳалҳо, камбуди малакаҳои рақамӣ, хатарҳои киберӣ ва маҳдуд будани муҳтавои рақамии босифат ба забони тоҷикӣ метавонанд самаранокии рақамикунониро коҳиш диҳанд. Аз ин рӯ, рушди инфрасохтори алоқа, баланд бардоштани саводнокии рақамии аҳолӣ, дастгирии навоварон ва ҳифзи иттилоот бояд дар якҷоягӣ пеш бурда шаванд. Дастрасии баробар ба хизматрасониҳои рақамӣ барои сокинони шаҳр ва деҳот, ҷавонон, калонсолон ва шахсони дорои маъюбият муҳим аст.
Дар ин раванд, ташаббуси муассисаҳои таълимӣ, пажӯҳишгоҳҳо ва корхонаҳои ватанӣ метавонад натиҷаҳои амалиро афзоиш диҳад. Таҳияи барномаҳои тоҷикӣ, рақамикунонии ҳуҷҷатгузорӣ, омӯзиши меъёрҳои ҳифзи маълумот ва ташкили озмунҳои навоварӣ аз ҷумлаи иқдомҳое мебошанд, ки ҳам ба пешрафти технология ва ҳам ба болоравии маърифати ҳуқуқӣ мусоидат мекунанд. Ҳамкории давлат, бахши хусусӣ ва ҷомеаи илмӣ метавонад барои ҷорӣ кардани роҳҳалҳои дастрас, бехатар ва ба ниёзҳои воқеии шаҳрвандон мутобиқ шароит фароҳам оварад.
Хулоса, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон танҳо санади танзимкунандаи сохтори давлат набуда, он маҷмуи арзишҳои ҳуқуқие мебошад, ки самти рушди ҷомеаро дар давраи дигаргуниҳои технологӣ низ муайян мекунад. Рушди иқтисоди рақамӣ, ҳукумати электронӣ, амнияти киберӣ ва зеҳни сунъӣ бояд бо ҳифзи ҳуқуқи инсон, дастрасии одилона ба имкониятҳо ва волоияти қонун ҳамоҳанг сурат гирад. Ҳангоми татбиқи ҳадафҳои солҳои 2025 – 2030 маҳз чунин муносибат метавонад технологияҳои рақамиро ба воситаи воқеии беҳбудии зиндагии мардум ва рушди устувори Тоҷикистон табдил диҳад.
Ҷасур ҲАСАНОВ,
дотсенти Донишкадаи технологияҳои
рақамӣ ва зеҳни сунъии ДБССТ,
номзади илмҳои техникӣ
