ЭМОМАЛӢ РАҲМОН ВА ЭҲЁИ ТАМАДДУНИ ОРИЁӢ: БОЗГАШТИ МИЛЛАТ БА РЕШАҲОИ ТАЪРИХИИ ХУД
БА ОЗМУНИ “ҶУМҲУРИЯТ”
Тамаддуни ориёӣ аз ҷумлаи куҳантарин ва пурнуфузтарин тамаддунҳои таърихи башар ба шумор меравад. Ин тамаддун дар ташаккули фарҳанг, забон, ҷаҳонбинӣ ва арзишҳои маънавии халқҳои Эронзамин ва Осиёи Марказӣ нақши сарнавиштсоз бозидааст. Тули ҳазорсолаҳо андешаҳои ахлоқӣ, суннатҳои фарҳангӣ ва ҷаҳонбинии ориёиён ба рушди тамаддуни ҷаҳонӣ таъсири амиқ гузошта, ба ганҷинаи маънавии башарият арзишҳои гаронбаҳо бахшидаанд.
Бо вуҷуди ин, дар баъзе давраҳои таърихӣ омӯзиш ва арҷгузорӣ ба ин мероси пурғановати бостонӣ ба таври кофӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор нагирифта буд. Танҳо пас аз ба даст овардани истиқлоли давлатӣ барои Тоҷикистон шароити воқеии бознигарии таърих, эҳёи арзишҳои фарҳангӣ ва таҳкими худшиносии миллӣ фароҳам омад. Дар чунин шароити таърихӣ таваҷҷуҳ ба тамаддуни ориёӣ ҳамчун яке аз пояҳои асосии ташаккули фарҳанг ва давлатдории тоҷикон аҳамияти махсус касб кард. Дар ин раванд, нақши Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бисёр муҳим ва сарнавиштсоз мебошад.
ПЕШВОИ МИЛЛАТ ВА СИЁСАТИ ЭҲЁИ ХУДШИНОСИИ ТАЪРИХӢ
Аз солҳои аввали истиқлолият Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон масъалаи бозгашт ба решаҳои таърихӣ ва эҳёи худшиносии миллиро ҳамчун яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатдорӣ матраҳ намуданд. Ба андешаи Роҳбари давлат, миллате, ки аз таърихи худ огоҳ нест, наметавонад бо итминон роҳи рушди ояндаи худро муайян намояд.
Аз ҳамин рӯ, дар суханрониҳо ва осори илмии худ Пешвои миллат пайваста ба нақши тамаддуни ориёӣ дар ташаккули таърих ва фарҳанги тоҷикон таъкид менамоянд. Дар яке аз суханрониҳои худ чунин иброз доштаанд: «Мо бояд ба таърихи пурифтихори худ, ки аз тамаддуни бузурги ориёӣ сарчашма мегирад, бо эҳтиром ва ифтихор назар намоем, зеро маҳз ҳамин мероси таърихӣ пояи худшиносии миллӣ ва ваҳдати ҷомеаи моро ташкил медиҳад».
Ин андеша ба як навъ шиори маънавии сиёсати фарҳангии давлат табдил ёфта, роҳи эҳёи арзишҳои таърихии миллатро равшан месозад.
ОСОРИ ИЛМИИ ЭМОМАЛӢ РАҲМОН ВА БОЗНИГАРИИ ТАЪРИХИ МИЛЛАТ
Дар раванди эҳёи худшиносии таърихии миллат нақши осори илмии Пешвои миллат низ бисёр назаррас аст. Эмомалӣ Раҳмон дар як қатор асарҳои илмӣ-таърихии худ масъалаи пайдоиш ва рушди тамаддуни тоҷиконро дар заминаи тамаддуни ориёӣ мавриди таҳлили амиқ қарор додаанд.
Аз ҷумла, дар китобҳои Пешвои миллат «Тоҷикон дар оинаи таърих» ва «Аз Ориён то Сомониён» бо такя ба сарчашмаҳои боэътимоди таърихӣ нишон дода мешавад, ки таърихи халқи тоҷик бо тамаддуни ориёӣ пайванди ногусастанӣ дорад. Дар ин асарҳо таъкид мегардад, ки тамаддуни ориёӣ яке аз пояҳои асосии ташаккули фарҳанг, давлатдорӣ ва ҷаҳонбинии тоҷикон мебошад. Ин таҳқиқот на танҳо ба бознигарии илмии таърихи минтақа мусоидат кард, балки барои таҳкими худшиносии миллӣ ва эҳёи ифтихори таърихии ҷомеа низ заминаи устувор гузошт.
Чунонки Эмомалӣ Раҳмон дар китоби «Тоҷикон дар оинаи таърих» таъкид менамоянд: «Таърихи халқи тоҷик бо таърихи тамаддуни ориёӣ пайванди ногусастанӣ дорад ва омӯзиши ин мерос барои дарки дурусти ҷойгоҳи миллати тоҷик дар тамаддуни ҷаҳонӣ аҳамияти бузург дорад».
ИҚДОМҲОИ ДАВЛАТӢ ДАР РОҲИ ЭҲЁИ ТАМАДДУНИ ОРИЁӢ
Бо ташаббуси Пешвои миллат дар доираи сиёсати фарҳангии давлат як қатор иқдомҳои муҳим барои омӯзиш ва муаррифии мероси тамаддуни ориёӣ амалӣ гардиданд. Яке аз рӯйдодҳои муҳим дар ин самт эълон гардидани соли 2006 ҳамчун Соли тамаддуни ориёӣ дар Тоҷикистон мебошад. Ин иқдом ба густариши таҳқиқоти илмӣ, баргузор гардидани конфронсҳои байналмилалӣ ва нашри асарҳои илмӣ оид ба таърихи бостонии минтақа такони ҷиддӣ бахшид. Дар натиҷаи ин ташаббус, таваҷҷуҳи ҷомеаи илмӣ ба омӯзиши таърихи ориёиён ва нақши онҳо дар ташаккули тамаддуни минтақа бамаротиб афзуд.
ТАШАББУСҲОИ НАВ ДАР РОҲИ ҲИФЗИ МЕРОСИ ФАРҲАНГӢ
Идомаи мантиқии ин сиёсати фарҳангӣ пешниҳоди Пешвои миллат оид ба таъсиси Конуни тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе мебошад. Ин ташаббусҳо на танҳо иқдоми фарҳангӣ, балки қадами муҳим дар роҳи ҳифз, омӯзиш ва муаррифии мероси ҳазорсолаи миллат ба ҳисоб мераванд.
Конуни тамаддуни ориёӣ дар маънои рамзӣ метавонад идомаи анъанаи куҳани оташкадаҳои зардуштӣ бошад. Дар фарҳанги ориёӣ оташ на танҳо унсури табиӣ, балки рамзи покӣ, рӯшноии маърифат, ростӣ ва неруи ахлоқӣ ба шумор мерафт. Оташкадаҳо дар тамаддуни бостонии ориёӣ танҳо макони ибодат набуданд, балки ҳамчун марказҳои ҳифзи дониш, андеша ва арзишҳои маънавии ҷомеа хизмат мекарданд. Аз ин рӯ, таъсиси Конуни тамаддуни ориёӣ метавонад ба таври рамзӣ эҳёи ҳамон суннати тамаддунӣ бошад, ки дар он оташ ҳамчун рамзи рӯшноии дониш ва худшиносии миллӣ нигоҳ дошта мешавад.
Бо чунин маъно, Конуни тамаддуни ориёӣ на танҳо бунёди як оташкадаи рамзӣ, балки рамзи пайванди амиқи гузашта ва имрӯз хоҳад буд ва, ҳамзамон, метавонад ба як маркази муҳими илмӣ ва фарҳангӣ табдил ёбад. Зеро оташе, ки дар оташкадаҳои бостонӣ ҳамчун рамзи рӯшноии маърифат нигоҳ дошта мешуд, имрӯз метавонад дар симои чунин марказ ҳамчун чароғи худшиносӣ ва тамаддуни миллати тоҷик дубора фурӯзон гардад. Ин оташ – оташи маърифат, худогоҳӣ ва ҳувияти фарҳангии миллат аст, ки равшании он метавонад роҳи ояндаи фарҳангӣ ва тамаддунии ҷомеаи тоҷикро боз ҳам равшантар намояд.
Дар баробари ин, таъсиси Маркази байналмилалии Наврӯз низ аҳамияти бузург дорад. Наврӯз яке аз қадимтарин ҷашнҳои фарҳанги ориёӣ буда, имрӯз ба рамзи сулҳ, дӯстӣ, эҳтиром ба табиат ва ҳамзистии фарҳангҳо табдил ёфтааст.
Бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон ва талошҳои пайгиронаи Пешвои миллат ин ҷашни бостонӣ аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид ҳамчун Иди байналмилалӣ эътироф гардид, ки ин иқдом мақоми фарҳанги ориёиро дар сатҳи ҷаҳонӣ боз ҳам таҳким бахшид.
Дар чунин шароит таъсиси Маркази байналмилалии Наврӯз метавонад ба як платформаи муҳими ҳамкории фарҳангии байналмилалӣ табдил ёбад, ки барои омӯзиш, ҳифз ва муаррифии суннатҳои Наврӯз, инчунин, густариши ҳамкориҳои фарҳангии кишварҳои минтақа ва ҷаҳон мусоидат намояд.
Дар робита ба ин, Роҳбари давлат ба ниҳодҳои илмӣ ва муассисаҳои лоиҳакашӣ супориши мушаххас доданд, ки консепсияи чунин марказҳоро бо такя ба анъанаҳои меъморӣ ва шаҳрсозии бостонии тоҷикон таҳия намоянд. Ин дастур нишон медиҳад, ки таъсиси чунин марказҳо танҳо як иқдоми фарҳангӣ нест, балки талошест барои пайванди мероси меъморӣ ва тамаддунии гузашта бо рушди муосири фарҳангии кишвар. Бо ҳамин роҳ, анъанаҳои бостонии фарҳанг, меъморӣ ва ҷаҳонбинии ориёӣ метавонанд дар симои меъмории муосири пойтахти Тоҷикистон таҷассум ёбанд.
ЭҲЁИ ТАМАДДУНИ ОРИЁӢ: ҲАМОҲАНГӢ БО АРЗИШҲОИ ДИНӢ ВА ТАҚВИЯТИ ХУДШИНОСӢ
Бархе мардум бар он назаранд, ки вақте 98% аҳолии Тоҷикистон мусалмонанд, эҳёи тамаддуни ориёӣ зарур нест. Аммо ин мерос пеш аз пайдоиши ислом вуҷуд дошта, ҳамчун пояи маърифат, ахлоқ ва фарҳанг барои тоҷикон нақши беназир дорад; он рамзи покӣ, дониш ва рӯшноӣ буда, худшиносии миллиро тақвият мебахшад. Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон бо эҳёи ин мерос нишон медиҳад, ки тоҷикон метавонанд, ҳамзамон, бо арзишҳои исломӣ ба решаҳои таърихӣ ва мероси маънавии бостонии худ пайваст монанд, ҳисси ифтихор ва ваҳдати миллӣ дошта бошанд ва мероси фарҳангии ҳазорсолаи худро дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ намоянд. Бо ин иқдом Пешвои миллат кӯшиш мекунад, ки наслҳои оянда бо ифтихор ва эҳтиром ба таърих ва арзишҳои ниёгон зиндагӣ кунанд ва бо ҳузури боэътимод дар ҷаҳони муосир рушд намоянд.
ТАШАББУСҲОИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ ДАР ОИНАИ АНДЕШАҲОИ ДОНИШМАНДОН
Ташаббусҳои Пешвои миллат дар самти эҳёи мероси тамаддуни ориёӣ аз ҷониби донишмандон ва муҳаққиқони кишварҳои форсизабон низ баҳои баланд гирифтаанд. Муҳаққиқони Эрон ва Афғонистон бар ин назаранд, ки сиёсати фарҳангии Эмомалӣ Раҳмон дар самти эҳёи тамаддуни ориёӣ на танҳо барои Тоҷикистон, балки барои тамоми фазои фарҳангии форсизабон аҳамияти стратегӣ дорад. Ба андешаи онҳо, ин раванд ба таҳкими ҳувияти фарҳангӣ, рушди таҳқиқоти илмӣ ва густариши ҳамкориҳои фарҳангӣ байни кишварҳои форсизабон мусоидат менамояд.
Олими маъруфи эронӣ Муҳаммадризо Шафеии Кадканӣ таъкид мекунад: «Тоҷикистон имрӯз яке аз марказҳои муҳими ҳифзи фарҳанги форсӣ дар ҷаҳон мебошад ва таваҷҷуҳи роҳбарияти он ба мероси фарҳангии ориёӣ барои тамоми ҷаҳони форсизабон аҳамияти бузург дорад».
Муҳаққиқи дигари эронӣ Ҷалол Холиқӣ-Мутлақ низ бар он назар аст, ки таваҷҷуҳи Тоҷикистон ба мероси адабии классикӣ ва таърихи ориёӣ дар ҳифзи анъанаҳои фарҳангии минтақа нақши муҳим мебозад.
Муҳаққиқи афғон Яқуб Ясно таъкид мекунад, ки ташаббусҳои Эмомалӣ Раҳмон дар самти эҳёи таърихи муштараки фарҳангии халқҳои минтақа метавонанд дар таҳкими худшиносии фарҳангии ҷомеаи форсизабон нақши муҳим бозанд.
Муҳаққиқи маъруфи эронӣ Абдулҳусайн Зарринкӯб менависад: «Эҳёи мероси ориёӣ дар Тоҷикистон ҳамчун намунаи барҷастаи сиёсати фарҳангӣ метавонад барои тамоми минтақаи форсизабон ибрат бошад».
ХУЛОСА
Эҳёи тамаддуни ориёӣ дар Тоҷикистон танҳо масъалаи таърихшиносӣ нест. Ин раванд имрӯз ба як ҷузъи муҳими сиёсати фарҳангии давлат ва омили муҳими таҳкими худшиносии миллӣ табдил ёфтааст. Дар ин раванд, нақши Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барҷаста мебошад. Бо ташаббус ва сиёсати фарҳангии ӯ омӯзиши таърихи бостонӣ, эҳёи арзишҳои тамаддуни ориёӣ ва муаррифии онҳо дар арсаи байналмилалӣ марҳалаи нави рушдро касб намуд.
Имрӯз Тоҷикистон бо такя ба мероси ҳазорсолаи худ ва бо роҳбарии Пешвои миллат на танҳо таърихи пурифтихори худро эҳё мекунад, балки онро ҳамчун ҷузъи муҳими тамаддуни ҷаҳонӣ ба ҷомеаи байналмилалӣ муаррифӣ менамояд. Зеро миллате, ки ба решаҳои таърихии худ такя мекунад, метавонад бо эътимод роҳи рушди худро дар ҷаҳони муосир идома диҳад ва ҷойгоҳи шоистаи худро дар миёни халқҳои ҷаҳон устувор гардонад. Аз ин рӯ, эҳёи тамаддуни ориёӣ имрӯз на танҳо бозгашт ба гузаштаи пурифтихор, балки қадаме устувор ба сӯйи ояндаи худогоҳ, муттаҳид ва соҳибтамаддуни миллати тоҷик мебошад.
Моҳира САНГМАҲМАДЗОДА,
“Ҷумҳурият”
