logo

фарҳанг

ГӮИШҲОИ МАРДУМИИ ТОҶИКОН ДАР "ШОҲНОМА"

Яке аз шоистагиҳои забони тоҷикӣ – форсӣ дар он аст, ки ин забон ҳазору чандсад сол аст, ки дигаргунии асосӣ наёфтааст ва ин нуктаро далел душворие надоштани фаҳми забони «Шоҳнома» барои тоҷикони имрӯза мебошад. Бояд донист,  ки на ҳама забонҳои ҷаҳон асолати худро нигаҳ дошта тавонистаанд. Ҳамон гуна, ки забонҳои англисӣ, олмонӣ, ё фаронсавӣ дар дарозои чандсадсол бад – он сон дигаргун шудаанд, ки забони адабиёти сесад – чаҳорсадсолаи онҳо ҷуз барои адибону донишмандони забоншинос, ба дигарон нофаҳмост.
Ба нобудӣ нарасидани забони тоҷикӣ (форсӣ) - ро бузургтарин санади гӯёву расои таърихӣ  «Шоҳнома» - и Фирдавсӣ мебошад. Дар он рӯзгороне, ки бегонагон барои гулугир кардани забони зебову шевои тоҷикӣ даст ёзида буданд, Фирдавсӣ «Шоҳнома» - и ҷовидонаи худро офарида, дар 60 ҳазор байти он ба истиснои якчанд вомвожаҳои арабӣ, танҳо аз гӯишҳои ноби забонамон кор гирифт.
Забоншиносон яке аз шартҳои дар забони адабӣ ба кор бурдани вожаеро, бо ҷой доштанаш дар шеваи гӯиши мардумӣ ва ҳамзамон дар осори адибони пешина (классикӣ), муҳим донистаанд. Яъне агар вожае дар забони зиндаи мардум ва ҳамзамон дар забони адабиёти классикӣ ҷой дошта бошад, онро метавон дар забони адабӣ ба кор бурд. Бояд ёдовар шуд, ки забони адабии тоҷикӣ – форсие, ки ба он аз офаридаҳои бешумори адабиёти классикӣ ошноӣ дорем, бар пояи шеваҳои гуфтори Хуросон, Сиистон ва Вароруд ташаккул ёфтааст. Чуноне забоншиноси бузурги шӯравӣ И. М. Оранский навиштааст: «Зодаи Тӯси Хуросон, Фирдавсӣ ба он забоне гуфугӯ мекарду асар меофарид, ки Рӯдакӣ - таваллуд шудаи Панҷаканд ва бошандаи Бухоро бо ҳамон забон сухан меронду сухансароӣ мекард. Агар дар забони зиндаи тоҷикии (форсии) Бухоро ва Нишопур, Қубодиён ва Балх, Тӯс ва Шероз, Ҳирот ва Ғазна  тафовутҳои каму беш ба чашм ҳам бихӯранд, дар забони адабӣ дигаргуниҳо хеле ночизанд.» (И. М. Оранский, «Введение в иранскую филологию», Москва, 1988, с. 280 ).
Новобаста ба ночиз будани тафовутҳо дар забони адабии тоҷикӣ – форсӣ, бархе вожаҳои дар забони адабӣ аз корбурд афтодаро метавон дар яке аз шеваҳои гуфтори мардум пайдо кард ва ҷолиб он аст, ки бахше аз он вожаҳои аз ёд рафта, дар шоҳкори беҳамтое чун «Шоҳнома» ба чашм мерасанд.
Чунончи вожаи «алғов», ба маънои шӯру ғавғо дар гӯиши мардумони водии Кӯлоб ва як идда бошандагони қисмати ҷануби Тоҷикистон, ривоҷи густурда дорад.  Дар «Шоҳнома» ба ин вожа дар шакли «ғав» дучор меоем:
Биёрост Гударзу бархост ғав,
Биёмад сипаҳбад, ҷаҳондори нав. (ҷ. III, с.362)

Ва ё: 
Аз овози аспону ғавви сипоҳ,
Ҳаме бар фалак роҳ гум кард шоҳ. (ҷ. III, с.410)

Гуфтан ба маврид аст, ки ин маънӣ, яъне  шӯру ғавғо дар гӯиши форсизабонони Афғонистон ба сурати «ғолмағол» ва дар гуфтори мардумони Эрон бо шакли «шулӯғ» ифода мегардад.
Дар бисёре аз шеваҳои гуфтори мардумони вилояти Суғд вожаи биринҷ, ба сурати «гурунҷ» ифода мегардад, ки дар «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ низ бо чунин баён омадааст:
Зи говони гардункашон чил ҳазор,
Гурунҷ оваранд, он ки ояд ба кор. (ҷ. IX, с.450)

Шоистаи ёдоварист, ки дар шеваи гуфтори қисмати шимоли Тоҷикистон тарзи кӯтоҳгаштаи феъл, ба гунаи «биёед - бед» (бед - бетон), дида мешавад, ки дар  «Шоҳнома» чунин шеваи кӯтоҳсозии феъл ба гунаи «бошед - бед», ба назар мерасад:
Ҳама дар паноҳи ҷаҳондор бед!
Хирадманд беду беозор бед! (ҷ. II, с.25)

Дар гӯиши мардуми Кӯлоб ва умуман, қисмати ҷануби Тоҷикистон як силсила таркибҳое роиҷанд, ки дар забони «Шоҳнома» зиёд ба чашм мехӯранд. Ба монанди таркиби «пову пар», ки барои баёни тавоноӣ ва аз даст додани он, хаставу монда шудан, ё аз по дарафтодан, медонанд:
Саропардаву хаймаҳо гашт тар,
Зи сармо касеро набуд пову пар. (ҷ. VI, с.238)

Таркиби «по ва пар», чун дар шеваи гуфтори тоҷикӣ, ба маънии неру низ омадааст:
На аспу силеҳу на пову на пар,
На ганҷу на солору на буму бар. (ҷ. V, с.181)

Дар «Шоҳнома» борҳо таркиби «соз кардан», пеши рӯ меояд,  ишора ба маънии дуруст кардан, ба тартиб даровардан, ки дар гӯиши тоҷикон ба он маънӣ фаровон ҷой дорад, вале дар форсии Эрон ба чунин ибора дучор намеоем:
Бибуд шоҳ чанде бар он размгоҳ,
Бад – он то кунад соз кори сипоҳ. (ҷ. VI, с.205)

Таркиби «сур кардан», ба маънии рондан, пеш кардан дар  «Шоҳнома», омадааст, ки дар гӯиши мардуми Кӯлоб ва қисмати ҷануби Тоҷикистон ривоҷ дорад:
Сипаҳро ба тир аз бараш дур кард,
Ҳаме гурги даррандаро сур кард. (ҷ. III, с.500)

Дар ин ҷо бояд ба назар гирифт, ки вожаи ҳаммонанди «сур», ки авастоӣ мебошад ва маънии хушнудӣ, зиёфат, арӯсӣ, ҷашнро дорад, аз нигоҳи реша ба таркиби «сур кардан» ҳеҷ пайвастагие надорад. Дар «Шоҳнома» вожаи «сур» ба ин маънӣ низ зиёд омадааст:
Замон чун туро аз ҷаҳон кард дур,
Пас аз ту ҷаҳонро чӣ мотам, чӣ сур.  

Ин нуктаро низ набояд аз дида дур дошт, ки дар Номаи бостон ба чандин вожаҳое метавон рӯ овард, ки дар забони адабии имрӯзаи тоҷикӣ корбурди густурда доранд, вале дар забони форсии Эрон ба кор бурда намешаванд. Ба монанди вожаи «мӯза», ки имрӯз дар Эрон ба кор нарафта, ба ин маънӣ аз вомвожаи туркии «чакме» кор гирифта мешавад:
Яке ханҷар аз мӯза берун кашид,
Саропои ӯ чодари хун кашид. (ҷ. I, с.166)

Бад – ин сон вожаи «каш», дар таркиби «зери каш» (ё таги каш, яъне бағал), дар забони адабии форсии Эрон роиҷ нест, вале дар забони  «Шоҳнома» ва гӯишҳои гуногуни тоҷикӣ истифода мегардад:
Чаро гуфт нагрифтамаш зери каш,
Ҳаме бар камар сохтам панҷа баш. (ҷ. II, с.11)

Дар забони адабии тоҷикӣ вожаи «лой» роиҷ аст, ки  дар форсии Эрон ба ин маънӣ вожаи «гил»-ро ба кор мебаранд. Дар забони «Шоҳнома» калимаи «лой» дар баробари «гил» фаровон ба чашм мехӯрад:
Хӯриш бурд аз бими ҷон ҷой сохт,
Ба ғор андарун ҷой бо лой сохт. (ҷ. V, с.395)

Дар поёни ин дарёфтҳо баҷост ёдоварӣ шавад, ки забони тавонои тоҷикӣ (форсӣ) ҳазору дусад сол пештар аз забони англисӣ афзори гуфтору навиштори давлатдориву сухангустарӣ будааст ва чуноне мо дар ҷустори гузарои худ намунаҳо овардем, агар вожае дар гӯиши яке аз вилоятҳо аз кор афтода бошад, дар ҷойи дигар роиҷ аст. Ҳамин аст яке аз тобишҳои забони тоҷикӣ, ки нишонгари бузургиву тавонмандии он мебошад.
Зафар МИРЗОЁН,
мушовири ректори Донишгоҳи давлатии Кӯлоб
ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 16.01.2018    №: 12-13    Мутолиа карданд: 431

16.10.2018


Тасдиқи нақшаи чорабиниҳо оид ба шинондани ниҳолҳо

Мунтахаби Тоҷикистон дар мусобиқаи "Bangabandhu Gold Cup" ҷои дувумро гирифт

БОЗИҲОИ ОЛИМПИИ НАВРАСОН. Мо соҳиби медал шудем

10.10.2018


Ҷаласаи Шӯрои вазирони мудофиаи кишварҳои узви ИДМ баргузор мешавад

Таҳкими ҳамкориҳои Бонки миллии Тоҷикистон ва БАТР

Дар Душанбе Фестивали байналмилалии «Чакан» доир мегардад

СУҒД. Бунёд ва таъмири 110 иншооти фарҳангӣ

РАШТ. Сохтмони 140 иншоот

РОШТҚАЛЪА. Вусъати созандагӣ

“SLOW FOOD”. Муаррифии гулмоҳии амударёӣ ва оши палов

МУНТАХАБИ ТОҶИКИСТОН ДАР ФИНАЛИ МУСОБИҚАИ "BANGABANDHU GOLD CUP"

09.10.2018


БАЛҶУВОН. Рӯ ба рушд

РАШТ. Авлавият ба ҳифзи муҳити зист

ТАНЗИМ. Қонуншиканон 25 ҳазор сомонӣ ҷарима шуданд

Сипоси сарвари ОПЕК Муҳаммад Баркиндо аз Владимир Путин

Сарони Россия ва Ӯзбекистон ҳамкории дуҷонибаро баррасӣ карданд

Неруҳои эътилофи байналмилалӣ дар Афғонистон амнияти интихоботро таъмин месозанд

Лондон зери об мемонад?

Ҷаҳон дар як сатр

08.10.2018


Даҳ соли минтақаҳои озоди иқтисодӣ

ЧЕМПИОНАТИ ОСИЁ. Мунтахаби Тоҷикистон – барандаи медалҳои нуқра

ДЗЮ-ДО. Натиҷаҳо аз Ҷоми Президенти Тоҷикистон

"ПАЛАНГИ ТИЛЛОӢ". Ғалабаи Ҷомӣ Ҳасанов

Сафари расмии Владимир Путин ба Ҳиндустон

Трамп ба вохӯрияш бо Путин дар Хелсинки баҳои баланд дод

Дар Туркия ҳамоиши чорҷониба оид ба Сурия баргузор мегардад

Селфи бо марг бозӣ кардан аст

Ҷаҳон дар як сатр

ЧЕМПИОНАТИ ОСИЁ. Футболбозони навраси тоҷик дар финал

04.10.2018


Анҷоми озмуни. “Маҳалла ва ташкилоти беҳтарин” дар Бохтар

КОНИБОДОМ. Деҳқонон ғолиби мусобиқа

Баргузории фестивали “Оши палов”

ТАНДУРУСТӢ. Назорат пурзӯр мешавад

Як мулоқоти муҳим


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед