logo

фарҳанг

"ДУХТАРБАЧА Ё КИ ХОЛИДА" - И УСТОД АЙНӢ

Устод Айнӣ фаъолияти рӯшангарии хешро аз таъсиси мактабҳои усули нав оғоз кард, зеро «маънавиятро шаҳсутуни бинои нави зиндагонӣ» шумурда, барои тарбияи кӯдак - насли нави ҷомеаи навбунёд китобҳои дарсӣ навишт. Ба ин маънӣ, адабиётшинос Х. Асозода навиштааст: «Масъалаи мактаб ва маориф аз даҳсолаи аввали қарни бист боиси таваҷҷуҳи устод Айнӣ гардидааст. Соли 1908 нахустин мактаби нав дар Бухоро бо ибтикори ӯ ва Мунзим кушода шуд, ки натиҷаи мусбат дод. С. Айнӣ дар ин боб барномаву дастур, китобҳои таълимӣ навишт».
Китобҳои дарсии «Таҳзиб - ус - сибён» (1910), «Заруриёти диния» (1914) ва «Тартил - ул - Қуръон» - и устод Айнӣ дар замони худ аҳамияти муҳими тарбиявӣ доштанд. Дар ин байн, асари «Қизбола ё ки Холида» - и устод Айнӣ, ки барои мактабҳои духтарона навишта шуда буд, бори аввал дар Берлин соли 1924 дар китобхонаи ширкати «Ковиёнӣ» бо забони ӯзбекӣ чоп шуд. Дар соли 1964 нашри дувуми он дар Тошкант бо муқаддимаи Абдулмаҷид Ҳасанов таълиф ёфт. С. Табаров ва Р. Ҳошим доир ба мазмун ва мундариҷаи «Қизбола ё ки Холида», паҳлуҳои ахлоқӣ - адабӣ ва тарбиявию омӯзгорӣ, нақши муҳим доштани онро дар мактабҳои усули нав таъкид намудаанд. С. Табаров дар мақолаи «Дар бораи як китобчаи фаромӯшшудаи С. Айнӣ» қабл аз таҳлили мундариҷаи ин асар чунин менависад: «Чи навъе ки маълум аст, Садриддин Айнӣ дар баробари нависанда, шоир, муаррих ва адабиётшиноси намоён будан, дар давраҳои муайяни зиндагии худ ба кори маориф, мактаб ва равшаннамоӣ машғул буд, баъзан ба кори педагогӣ - муаллимӣ шуғл дошт ва дар соҳаи ҳаёти маънавии халқи тоҷик низ хизмати шоёне намудааст».
Фаъолияти маорифпарварии С. Айнӣ, на танҳо аз тарғибу ташвиқи кушодани мактабҳои тарзи нави таълим иборат буд, балки ӯ бештар барои ин гуна мактабҳо китобҳои дарсӣ менавишт.
Соли 2010 адабиётшинос А. Маҳмадаминов ин китобро ба хати кириллӣ баргардон намуда, таҳти унвони «Духтарбача ё ки Холида» ба чоп расонд. Ба ин мазмун, адабиётшинос ишора карда менависад: «Духтарбача ё ки Холида» китоби пурарзиши дарсӣ, ахлоқӣ, маърифатӣ, фарҳангӣ, тарбиявӣ  ва пандомӯз мебошад. Тарҷумаи тоҷикии ин китоб аз рӯи матни аслии С. Айнӣ, нашри соли 1924, сурат гирифтааст».
Мазмуни асари «Қизбола ё ки Холида» аз он иборат аст, ки дар он устод Айнӣ ҳаёти намояндаи ду табақаи мухталифи иҷтимоӣ Холида ва Фотимаро ба тасвир гирифтааст. Ин асар 30 ҳикояти хурдро дар бар мегирад, аз қабили «Духтарбача ё ки Холида», «Духтарбача», «Духтарбачаи боадаб», «Духтарбачаи хуб», «Холида либоси зебо мепӯшад», «Фотима аз мактаб меояд», «Холида ба ғайр аз хату савод ба чизи дигар хоҳиш надорад», «Хату савод дар бозор фурӯхта намешавад» ва амсоли инҳо.  Ин ҳикояҳо аз рӯйи мазмун бо ҳамдигар алоқаманд буда, масъалаи ахлоқиро дар бар мегиранд. Ин асар ба тарбияи духтарон бахшида шудааст, ки имрӯз ҳам аҳамияти худро аз даст надодааст. Аз ин рӯ, тарҷумаи  китоб аз рӯйи нусхаи аслии он ва пешниҳоди адабиётшинос А. Маҳмадаминов мавриди ба куллиёти нависанда ворид кардани он мувофиқи мақсад мебошад.
Холида аз оилаи сарватманд буд, ки бо киб-ру ғурур, ба сарулибоси қиматбаҳо, ороиши худ машғул буда, аз духтаракони табақаи камбағали он замон фарқ мекард. Тамоми хати сужети ҳар як фаслҳои хурди асар дар муносибати ҳамин ду духтар, - Холида ва Фотима сурат мегирад. Устод Айнӣ баромади иҷтимоӣ, тарзи зисту дигаргуниҳои ботинӣ ва зоҳирии Холидаро дар муқоиса бо Фотима – духтари Ортиқи машкоб – тасвир мекунад.
Бо нишон додани ин зиддиятҳо устод Айнӣ ба масъалаи тарбияи оилавии кӯдакони табақаҳои он замон (яке сарватманд ва дигаре камбағал) диққат додааст, ки масъалаи таълиму тарбия ва таъсири он дар пешрафти ҷомеа омили муҳим маҳсуб меёфт.
Холида дар аввал ба мақсади нишон додани сарулибоси қиматбаҳои худ меравад, вале мебинад, ки касе ба ӯ диққат намедиҳад ва ҳама танҳо дар андешаи андухтани илму дониш ва баланд бардоштани маърифати хеш мебошанд.
Устод Айнӣ дар рафти силсилаи ҳикояҳо тарбияи хонаводагӣ ва таъсирпазирии муҳитро ба шахс равшан намудааст. Холида пешрафти ҳамсолони худро дида, ба илмомӯзӣ мепардозад. Ба ин маънӣ, дар асар устод Айнӣ таъсири мусбати афсонаҳои халқиро ба шуури бачагон, инкишофи ҳиссиёту таассуроти гуногуни онҳоро нишон додааст. 
Яке аз масъалаҳое, ки дар «Духтарбача ё ки Холида» мавриди таваҷҷуҳи нависанда қарор гирифтааст, хуруфотпарастӣ мебошад. Ба ин восита нависанда дар ҳикояҳои «Хурофот», «Фол», «Холида фол нишон медиҳад» масъалаи таъсири манфӣ расондани хурофотпарастиро дар тарбияи кӯдак ва муносибати танқидии худро ба он нишон додааст. Дар ин фасли китоб нависанда ба фол бештар таваҷҷуҳ доштани мардуми он замон, хусусан занонро нишон додааст, ки роҳи ҳалли мушкилоти зиндагиро бо роҳи фолбинӣ ҳал карданӣ мешаванд. Нависанда дар охири ин фасли китоб менависад: «Вақте ки бемор шудем, ба ҷои пеши фолбин ба назди табиби доно рафтан лозим аст. Зеро барои ҳар як дард дармоне омода карда шудааст. Ва табиби донишманд ҳамон касе аст, ки чунин дармонҳоро аз рӯи илм ёфта медиҳад».
Ҳамин тавр, бо таъсири мафкураи нави ҷамъиятӣ ва талаботи замон дар Холида ва духтаракони монанди ӯ дигаргуниҳои мусбати ботинӣ рӯй медиҳад, ки барои бунёд ва пешрафти ҷомеа нақши ҳалкунанда дошт.
Албатта, нақши мактабу маориф ва тарбияи хонаводагӣ дар ин маврид ҳалкунанда мебошад, зеро пояи устувори афкори иҷтимоиву сиёсӣ, ва фарҳангии ҷомеа ба он робитаи ногусастанӣ дорад. Ва устод Айнӣ, ки дигаргуниҳои бузурги иҷтимоӣ, сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангиву адабиро аз сар гузаронда буд, аҳамияти бузурги таълиму тарбия ва «камолоти ахлоқию маънавӣ» - ро дарк карда буд.
Хуршеда ҲОШИМОВА


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 13.04.2018    №: 74    Мутолиа карданд: 203

16.08.2018


Рӯзноманигорони ӯзбек меҳмони Тоҷикистон

15.08.2018


ЛЕВАКАНТ. Пастравии сатҳи ҷинояткорӣ дар байни ноболиғон

БАЛҶУВОН. Бунёди 14 иншоот

САНОАТ ДАР НОҲИЯИ МИР САЙИД АЛИИ ҲАМАДОНӢ КОҲИШ МЕЁБАД,ЧАРО?

КИШОВАРЗӢ ДАР НОҲИЯИ ТЕМУРМАЛИК АФЗАЛИЯТ ДОРАД

14.08.2018


ТОҶИКИСТОН – ҚАЗОҚИСТОН. Нахустҷаласаи Шӯрои корӣ ва ҳамоиши соҳибкорон

МАҚОМОТИ СУДӢ ВА ВАО. Иқдоме барои таҳкими ҳамкориҳо

"ЗЕБОНИСО". Аввалин чемпиони Тоҷикистон оид ба футбол миёни бонувон

ММТ: "Беш аз 50 ҳазор довталаб донишҷӯ шуд"

10.08.2018


Қабули нусхаи Эътимоднома аз сафири Туркманистон

Ҷаласаи Шӯрои ИДМ оид ба сайёҳӣ оғоз ёфт

Ҷаласаи Шӯрои марказии Ҷамъияти ихтиёрии мусоидат ба артиши ИДМ

Ҳамоиши тиҷоратии соҳибкорони Тоҷикистону Қазоқистон

ХАТЛОН. Нахустин форуми тиҷорати маҳсулоти боғдорӣ доир гардид

СУҒД. 90 ҳазор сомонӣ барои ғолибони озмуни "Маҳаллаи беҳтарин"

Семинари муфид

09.08.2018


Туҳфаи ФФТ ба варзишгарони Хоруғ

МАОРИФ. Имконияти нав ба як гурӯҳ довталабон

КӮЛОБ. Истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ афзудааст

Ғолибони ҷоизаи Зебунисо Рустамова муайян шуданд

07.08.2018


ДУШАНБЕ. Таъсиси ҷойҳои махсус барои забҳи чорво

Шӯрои сайёҳии давлатҳои аъзои ИДМ дар Душанбе

Пресс-тури рӯзноманигорони агентиҳои иттилоотии ИДМ

«Сомон Эйр». Роҳандозии парвозҳо ба самти Бухоро

Буҷети давлатӣ 2,4 миллиард сомонӣ афзуд

ММД. Афзоиши воқеии он 7,2 дарсадро ташкил дод

ММТ. “Пешномнависӣ” кори довталабро осон кард

Роҳхати 28 варзишгари дигар ба бозиҳои Осиё

06.08.2018


Вохӯрии Абдуҷаббор Раҳмонзода бо аҳли ҷомеаи Данғара

Аввалин гурӯҳи зоирони тоҷик ба Арабистони Саудӣ сафар кард

Душанбе. Ярмаркаҳои мактабӣ ташкил мешаванд

03.08.2018


Мулоқоти Абдуҷаббор Раҳмонзода бо сокинони шаҳри Кӯлоб

Боздиди Раҷаббой Аҳмадзода аз намоиши ҳунарҳои мардумӣ ва маҳсулоти кишоварзӣ

Ҷамъбасти Намоишгоҳи якмоҳаи ҳунарҳои мардумӣ дар Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед