logo

фарҳанг

ФИРДАВСӢ ВА ШАМСИДДИН ШОҲИН

Адабиётшиноси маъруфи асри XIX Садри Зиё Шамсиддин Шоҳинро баъди Фирдавсиву Анвариву Саъдӣ «чорумин пайғамбари шоирон» номидааст («Назираш набошад ба рӯи Замин, Зи пайғамбари шоирон чорумин»). Ин ҷо ифодаи «чорумин пайғамбари шоирон» на танҳо ба нотакрории фардияти эҷодии Шоҳин далолат мекунад, балки иртиботи ирсӣ ва пайравии хоссаи ӯ ба шуарои бузурги зикршуда дар назар дошта шудааст.
Адабиётшиносони муосири тоҷик пайравии Шоҳинро ба Анвариву Саъдӣ, Низомиву Амир Хусрав, Ҳофизу Бедил таъкид ва то андозае таҳқиқ карда бошанд ҳам, лекин муносибати ӯро бо Абулқосим Фирдавсӣ ва «Шоҳнома» - и вай таъйин нанамудаанд, ҳол он ки нуқтаи баланди ғоявию бадеии эҷодиёти Шоҳин дар заминаи таъсиру нуфузи кайфиятҳои ғоявию услубии ин асари безавол зоҳир гардидааст. Бинобар ин, илова бар он ки Садри Зиё иртиботи ирсии маслаку мароми Шоҳинро бо Ҳаким Фирдавсӣ таъкид намудааст, шоир Зуҳурии Ҳиротӣ низ дар шеъри ба мадҳи Шоҳин бахшидаи худ, ӯро ба сифати шоири «Фирдавсикалом» васф кардааст. Мирзо Муҳаммадқобили Савдоӣ, шоир ва мухлиси ашъори Шоҳин, низ дар мадҳи ӯ шеъре навишта, ки байте аз он ин аст:
Андар қасидаву ғазалу васф, ҳамчунон,
Фирдавсиву  Саъадиву монанди Анварӣ.
Муносибати Шамсиддин Шоҳинро ба «Шоҳнома» - и Фирдавсӣ пеш аз ҳама, дар ҷараёни таълифи  маснавии «Туҳфаи дӯстон» хеле равшан мушоҳида мекунем. Муҳаққиқи асосии ҳаёт ва эҷодиёти Шоҳин профессор Холиқ Мирзозода дар асоси ба назар гирифтани  моддаи таърихи  таълифи маснавии «Туҳфаи дӯстон» маснавии мазкурро  як асари аз ҷиҳати  сохту таркиб комилу анҷомёфта шуморида, ба хулосае омадаанд, ки қисми  асосии ин асар (ба ғайр аз қисмати  муқаддимавӣ ва боби аввал) талаф шудааст ва аз ин рӯ, порчаҳои боқимондаи «Туҳфаи дӯстон» - ро чун ҷузъи таркибии як асари  комили анҷомёфта, ки дар пайравии «Бӯстон»-и Саъдӣ навишта шудааст, таҳлил намудаанд. Аммо профессор Расул Ҳодизода маълумоти сарчашмаҳои таърихию адабии замони худи Шоҳинро, ки дар онҳо «нотамом»  мондани асари «Туҳфаи дӯстон» таъкид шудааст, тақвият медиҳад ва сабаби қатъ гардидани  пиндори бадеии Шоҳинро аз офариниши асари «Туҳфаи дӯстон» ба рухдоди табаддулоти фикрии шоир алоқаманд намудааст. Бинобар он, муҳаққиқ дар байни бобу фаслҳои боқимондаи асар, воқеан, фикру андешаҳои ба якдигар тамоман мухолифро дуруст дарёфт кардааст. Вале бо вуҷуди ин гуна андешаҳои дақиқ  муҳаққиқ ҳангоми тадқиқи бобу фаслҳои боқимондаи «Туҳфаи дӯстон» тарзи баён ва сабки сухани Шоҳинро аз ҷумлаи шоирони мутақаддим танҳо бо сабки «Бӯстон» - и Саъдӣ алоқаманд кардааст.
Таҳқиқи бобу фаслҳои мавҷудаи «Туҳфаи дӯстон» ҳаминро нишон медиҳад, ки онҳо дар маҷмӯъ дар пайравӣ ва таъсири ду сабку услуби ҷудогона ва мухталиф навишта шудаанд, яъне дар сабку услуби «Бӯстон» - и Саъдӣ ва сабку услуби «Шоҳнома» - и Фирдавсӣ.
Пайравӣ ва истифодаи сабку услуби ин ду шоҳасари пайғамбарони шеъру шоирӣ, ки дар як вазн (мутақориб) навишта шудаанд, дар  маснавии «Туҳфаи дӯстон», ки он ҳам ба ҳамин вазн аст, дар як вақт ва ба тарзи  омехта сурат  нагирифта, балки ду  марҳилаи  мутақобила ва таҳаввули ғоявию бадеии эҷодиёти Шоҳинро ифода намудааст.
Аз ҷараёни таълифи «Туҳфаи дӯстон» маълум мешавад, ки маснавии Шоҳин, воқеан,  дар татаббӯи «Бӯстон» - и Саъдӣ ифтитоҳ ва шурӯъ шудааст. Шоир пас аз ба дарбори амир омадан хостааст бо ҳидояти  муршиди бузургвори худ,  орифи покдин Шайх Муҳаммад Зирифи Ҷӯйборӣ дар ҳамон марому маслак ва нақшаи «Бӯстон» - и Саъдӣ як асаре ба таври назира биофарад, чуноне ки қабл аз ин дар пайравии Низомӣ достони «Лайлӣ ва Маҷнун» - ро навишта буд. Барои тасдиқи фикр аз оғози боби аввали «Бӯстон» ва «Туҳфаи дӯстон» ду пора  шеърро таҷдиди назар менамоем.
Саъдӣ:
Чӣ ҳоҷат, ки нуҳ курсии осмон
Ниҳӣ зери пои Қизил Арслон?
Магӯ пои иззат ба афлок неҳ,
Бигӯ рӯи ихлос бар хок неҳ.
Шоҳин:
Чӣ лозим ниҳодан ба моҳию моҳ
Буни найзаву қуббаи чатри шоҳ?
Магӯ қуббаи чатр бар моҳ бар,
Бигӯ раҳ ба дилҳои  огоҳ бар.
Чунонки аз тарзи баён ва сабки сухани пораи ашъори зикршуда намоён аст, Шамсиддин Шоҳин тарзи назирасароии  классикиро ба дараҷаи баланд аз худ намуда, дар ин ҷода омодагии комил ҳосил кардааст. Бинобар он, ӯ итминони комил дошт, ки бо чунин қувваи  табъ («Кунунам, ки Эзид забон додааст, Забон пур зи шаҳди баён додааст»), шабеҳи «Бӯстон» - и Саъдӣ як асари ҷовидон ба ёдгор гузорад. Ба ин хотир,  чуноне ки Саъдӣ «Бӯстон» - ро ба номи ҳокими  вилояти Форс Атобек Саъд бини Зангӣ бахшида, ӯро панд дода буд, Шоҳин низ хост, ки ин амалро бо амир Абдулаҳад анҷом диҳад.
Шамсиддин Шоҳин чун шоири эҳёкунандаи анъанаҳои  адабии ниёгон («Ҳамон беҳ ки монанди  пешиниён, Гузорем ояндагонро нишон») ва ба ҳайси «орифи покдин»  бо шӯру шавқи зиёд азм карда, ки шабеҳи  «Бӯстон» - и Саъдӣ дар мавзӯи  панду ахлоқи ҷадиди ирфонӣ асари комили классикӣ биофарад. Аз ин рӯ, шеваю   оҳанги «Туҳфаи дӯстон» ҳам мебоист чун достонҳои  ахлоқии шоирони классик дар вазъу мароми  шикастанафсӣ  ва равиши суботу  тамкин сурат бигирад, ки ин ҳолат воқеан, хилофи шеваю услуби осори  ҳамосавист.
Бадеҳист, ки дар фаслҳои  мавҷудаи  маснавии  «Туҳфаи дӯстон», чи навъе ки дар боло ишора шуд, шеваю оҳанг ва сабку услуби  «Шоҳнома» - и Фирдавсӣ низ ба таври равшан мушоҳида мешавад. Ба ифодаи дигар гӯем, Шоҳин дар ҷараёни  таълифи  асар дар доираи як вазни  мутақориб аз сабку услуби Саъдӣ даст кашида, ба тарзи каломи Фирдавсӣ гузаштааст. Ин гузариш бо тақозои табаддулоти бузурге, ки дар афкори иҷтимоиву сиёсӣ ва бадеии Шоҳин рух додаанд, сурат гирифтааст.
Азбаски ҷараёни ҳаводиси замони Шоҳин басо ноустувор, пуршиддат ва тезутунд буд («Ки гетӣ ғаюр асту даврон аҷул») ва дар авзои инсон ва ҷомеа ҳар лаҳза дигаргуние ба амал меомад, нақшаю нияти чун «Бӯстон» - и Саъдӣ як асари комили ахлоқию ирфонӣ офаридани шоир бар боди фано рафт ва бар асари ин вазъият ва дигар  омилҳои иҷтимоиву маънавӣ дар тафаккури бадеӣ ва андешаҳои  иҷтимоиву сиёсии Шоҳин табаддулоти  куллӣ  ба амал омад. Хусусан, гумони зиёиёни равшанфикр, аз ҷумла Шоҳин дар ҳаққи амир Абдулаҳад, ки ӯ мисли Саъдӣ ба вай панд дода, асари худро ба номи ин  амир ифтитоҳ намуда буд, нек набаромад. Зеро пас аз нишасти ӯ ба тахти  салтанат, ҳамон навъе, ки Аҳмади Дониш тасвир кардааст, «боз тансиқу низоми падарро дар умури давлатӣ воҷиб дониста, бозори фисқу фасодро гармтар аз аҳди  падар  мутааҳҳид  гардонид», бо нодонӣ ва бесалоҳиятии хеш мусаххар шудани давлати Бухороро назди давлати  хориҷӣ амалан маъруф ва маълум кард ва ба ин тариқ, «таваққӯи фасоду  балвое дар мизоҷи рӯзгор ғолиб омада буд». Шамсиддин Шоҳин низ аз рафтору  кирдори амир Абдулаҳад ва муқаррабони ӯ пур ноумед шуда, онҳоро  минбаъд ба сифати  «душман» - и  халқу кишвар  шинохт ва ба ин хотир, шоири  суханпарвар  шеваю оҳанги орифона ва ахлоқию ирфонии «Туҳфаи дӯстон» - ро ба сабку  услуби ҳамосавии  Фирдавсӣ табдил дод.
Субҳон АМИРЗОДА, 
доктори илмҳои филология, профессор

 

 

 

 

 

 

 


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 23.08.2018    №: 167    Мутолиа карданд: 616
12.08.2020


ТОҶИКИСТОН. АЗ COVID – 19 БОЗ 39 БЕМОР ШИФО ЁФТ

ВИДЕОКОНФРОНСИ “ОСИЁИ МАРКАЗӢ + ЯПОНИЯ”

ВОХӮРИИ МУҲАММАДЮСУФ ИМОМЗОДА БО МУҲАММАД ЗОҲИР АҒБАР

ҶАМЪБАСТИ ОЗМУНИ ҶУМҲУРИЯВИИ ФОСИЛАВИИ «ТОЗАГӢ – ГАРАВИ САЛОМАТӢ»

ЛИГАИ АВРУПО. ҶУФТҲОИ ДАВРИ НИМНИҲОӢ МАЪЛУМ ГАРДИДАНД

10.08.2020


КОРОНАВИРУС. ШУМОРАИ ШИФОЁФТАГОН БА 6 ҲАЗОРУ 573 КАС РАСИД

ЁРИИ НАВБАТИИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ БА СОКИНОНИ ЭҲТИЁҶМАНДИ БАДАХШОН

САФАРИ МУОВИНИ САРВАЗИРИ МАМЛАКАТ ШИРИН ИСМАТУЛЛОЗОДА БА ШАҲРУ НОҲИЯҲОИ ҶУМҲУРӢ

«СУҒД ТЕКСТАЙЛЗ» ФАЪОЛИЯТАШРО ТАВСЕА МЕБАХШАД

ЛИГАИ ОЛӢ. "ИСТИҚЛОЛ", "ХУҶАНД" ВА "ХАТЛОН" ДАВРИ ДУЮМРО БО ПИРӮЗӢ ОҒОЗ КАРДАНД

БАДАХШОН. АВЛАВИЯТ БА ТАВСЕАИ МАЙДОНИ КИШТ

АГЕНТИИ НАШЪАОВАР. МУСОДИРАИ БЕШ АЗ 1 ТОННА МАВОДИ НАШЪАОВАР ВА МАҲВИ 26 ГУРӮҲИ ҶИНОЯТӢ

07.08.2020


ТОҶИКИСТОН. 6 ҲАЗОРУ 443 БЕМОРИ COVID-19 ШИФО ЁФТ

ВМКБ. ШИНОСОИИ АЗИМ ИБРОҲИМ БО ҶАРАЁНИ КОР ДАР ИНШООТИ ҶАШНӢ

КМИР. НАҚШАИ ТАҚВИМИИ ЧОРАБИНИҲОИ ИНТИХОБОТИ ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОНРО ТАСДИҚ КАРД

ЛИГАИ БОНУВОН. «ХАТЛОН» ҒОЛИБИ МАРҲИЛАИ АВВАЛ

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

06.08.2020


ТОҶИКИСТОН. 6 ҲАЗОРУ 399 ГИРИФТОРИ БЕМОРИИ COVID-19 ШИФО ЁФТ

СУҒД. МАҲСУЛОТИ АРЗОН ЗИНДАГИРО БАРАКАТ МЕБАХШАД

АГЕНТӢ. ШУМОРАИ ХИЗМАТЧИЁНИ ДАВЛАТӢ АЗ ҲИСОБИ ЗАНОН КОҲИШ ЁФТААСТ. ЧАРО?

СЕРИЯ ПРО. МУБОРИЗАИ "СОРО - КОМПАНИЯ" ВА "СИПАР" ШИДДАТ МЕГИРАД

05.08.2020


ТОҶИКИСТОН. 6 ҲАЗОРУ 356 ГИРИФТОРИ БЕМОРИИ COVID – 19 ШИФО ЁФТ

АЗ «АМОНАТБОНК» СИПОСГУЗОРЕМ

ЛИГАИ ОЛӢ. МАРҲИЛАИ ДУЮМ 8 АВГУСТ ОҒОЗ МЕЁБАД

04.08.2020


ТОҶИКИСТОН. 6 ҲАЗОРУ 317 БЕМОРИ COVID – 19 ШИФО ЁФТ

ОМОДАГИҲО ҶИҲАТИ БАРӮЙХАТГИРИИ АҲОЛӢ ВА ФОНДИ МАНЗИЛ ИДОМА ДОРАНД

АГЕНТИИ СОДИРОТ. СОДИРОТИ МАҲСУЛОТИ КИШОВАРЗӢ АФЗУД

83 КОРХОНАИ НАВИ САНОАТӢ МАВРИДИ БАҲРАБАРДОРӢ ҚАРОР ГИРИФТ

ВКД. САТҲИ ҶИНОЯТ КОҲИШ ЁФТ

SARS – CoV – 2. ТАДҚИҚОТИ ОЛИМОН ХАТАРИ НАВИ ОНРО ОШКОР СОХТ

ФАЙЗРЕЗ Ё СЕСАД ХАРБУЗА АЗ ЯК КАФ ЗАМИН

ҶОМИ ТОҶИКИСТОН – 2020. ҶУФТҲОИ ДАВРИ 1/4 - ФИНАЛӢ МУАЙЯН ГАРДИДАНД

03.08.2020


ТОҶИКИСТОН. АЗ КОРОНАВИРУС 83,7 ДАРСАДИ СИРОЯТЁФТАГОН СИҲАТ ШУДАНД

АКАДЕМИЯИ ИДОРАКУНИИ ДАВЛАТӢ ДОНИШҶӮЁНИ ХОРИҶИРО БА ТАҲСИЛ ҶАЛБ КАРДАНИСТ

ҲИСОР. БУНЁДИ ИНШООТИ ҶАШНӢ ИДОМА ДОРАД


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед