logo

илм

Ҳисоби вақт – дастоварди бузурги тамаддуни башарӣ

Инак, боз як соли садаи равон гузашт. Ва аз рӯзи соли нав, ҳисоби нави вақти гардиши навбатии Замин- хонаи зебои инсон атрофи хуршед – сарчашмаи ҳамеша нурафшону ҳаётбахш оғоз меёбад.
Ҳисоби вақт чун кашфи филиз, хату барқ, яке аз дастовардҳои бузурги инсоният ва бахши муҳими тамаддун аст. Он тӯли ҳазорсолаҳо ташаккул ёфт ва рушд намуд. Тақвимҳо, солшумориҳо, ихтирои соат ва ғайра, натиҷаи заҳмати садҳо фарзандони хирадманди инсоният, аз ҷумла орёиаслҳо мебошанд.
Дар таърихи ҳисоби вақт, номи фарзандони орёӣ- Орёбҳото, Яҳё Абӯмансури Марвӣ, Муҳаммади Хоразмӣ, Аҳмади Фарғонӣ, Абӯмаҳмуди Хуҷандӣ, Абӯрайҳони Берунӣ, Умари Хайём ва Насруддини Тӯсӣ дар радифи Пифагор, Аристарх, Эвдокс, Гипарх, Евклид, Птоломей, Ши Жэн, Коперник, Браге, Кеплер, Галилей, Нютон, Гюгенс, Эйнштейн ва дигарон қарор доранд.
Одамон ҳанӯз дар асри санг ҳисоби одии вақтро мебурданд, ки осори он дар байни қабилаҳои дар зинаи ибтидоии ҷомеаи инсонӣ қарордошта, хуб боқӣ мондааст.
Гузариш аз шикору ҷамъоварии неъматҳои табиат ба истеҳсолот – кишоварзӣ ва чорводорӣ, ташаккули аввалин давлатҳо зарурати ҳисоби вақт ва тартиб додани тақвимҳо ва солшумориҳоро ба миён овард.
Ковишҳои бостоншиносӣ муайян карданд, ки минтақаи Миёнарӯди Шарқ макони пайдоиши аввалин тамаддуну давлат дар ҷаҳон аст. Ва донишмандони Бобули бостон, дар асоси омӯзиши гардиши Моҳу Хуршед ва сайёраҳо якумин шуда солро ба 365 шабонарӯз ва ситораҳои осмонро ба дувоздаҳ бурҷ (галаситора) тақсим карданд.
Барои осон шудани ҳисоби рӯзҳои сол, онҳоро ба 12 моҳ , як моҳро ба 29-30 шабонарӯз, яъне атрофи меҳвари худ як давр задани Заминро ба 24 соат, як соатро ба 60 дақиқа, як дақиқаро ба 60 сония, давраро ба 360 дараҷа тақсим намуданд. Соатҳои офтобӣ ва региро сохтанд.
Бо густариши истеҳсолот чунин ҳисоби вақту дигар дастовардҳои бузурги тамаддуни Байнирӯд ба минтақаҳои ҳамҷавор низ паҳн шуданд.
Дар аҳди бостон, соли мардуми орёнасл ҳам аз 365 шабонарӯзи ба 12 моҳ ҷудо гардида иборат буд. Ҳар як моҳ аз 30 ва дар ҷамъ- 360 шабонарӯз иборат буд ва панҷ рӯзи боқимондаро ба охири сол ҳамроҳ мекарданд.
Чаро рӯзҳои моҳро ба ҳафтаҳо тақсим карданд? Аслан барои осон шудани ҳисоби рӯзҳои моҳ буд. Дар натиҷаи таҷрибаву ҷустуҷӯйҳои хеле тӯлонии одамони тамаддунҳои аҳди бостон, тарзи содаи ҳисоби рӯзҳои Моҳ- «ҳафта»-ро кашф карданд, ки оғозу анҷоми ҳар як моҳи оянда, аз он вобаста набуд.
Давоми чор-панҷ ҳазор соли охир, дар тақвими тамаддунҳои аҳди куҳан, ҳафта аз се то даҳ рӯзро дар бар мегирифт. Чунонки дар Миёнарӯду Орёнзамин ҳафтаи ҳафтрӯза ҷорӣ буд, ки он аввалин осори тақсими рӯзҳои моҳ ба ҳисоб меравад. Дар Мисру Юнон ҳафтаи даҳрӯза ва дар Рум- ҳаштрӯза мавриди истифода буданд.
Ҳафтрӯза шудани ҳафтаи Моҳ решаҳои басо куҳани асотирӣ - динӣ дорад. Чунонки дар бархе аз оинҳои куҳан омада, ки Офаридгор Оламро дар ҳафт рӯз бунёд кардааст. Расадхона (зиккурат)-и Бобул бинои ҳафтошёнаи бузург буд ва онро махсус чунин сохта буданд. Дар Осмон низ ҳафт ҷирми гардон- Моҳ, Хуршед ва панҷ сайёра буданд.
Ба ин сабабҳо, аз даврони хеле дур рақами «ҳафт» муқаддас ба шумор мерафт.
Дар забони тоҷикӣ калимаи «ҳафта» шумора аст, вале дар ҳисоби вақт, он як бахши рӯзҳои моҳ мебошад, яъне маънои «ҳафт рӯз»-ро дорад.
Калимаи «шанбе», ки асрҳо боз дар забони форсӣ- тоҷикӣ маълум аст, дар луғатҳои асримиёна дар шакли «шанбид» ва «шанбеҳ» низ вомехӯрад. Тахминан, он аз калимаи «шанбе»-и шохаи бобулии забони сомӣ буда, дар ҳазорсолаи яки то милод, маънои «рӯз»-ро ҳам дошт.
Бешубҳа, калимаи «шанбе» бо густариши дини ислом ва забонҳои арабиву форсии нав, ба Орёнзамин паҳн шуд. Дар ин кишвар ба он шумораҳои «як-панҷ»-ро ҳамроҳу номҳои нави рӯзҳои ҳафта- «якшанбе»- якум рӯз, «душанбе»-дуюм рӯз ва ҳоказоро тартиб доданд.
Калимаи «ҷумъа» арабист ва форсизабонон онро «одина» ҳам меноманд. Тахминан он шакли таҳрифшудаи номи куҳани «рӯзи Аноҳит» ё «Ноҳид» аст.

Усмони ЭШОНЗОД,
«Ҷумҳурият»


Баёни ақида (0)    Санаи нашр:    №:    Мутолиа карданд: 2310
10.07.2020


ТОҶИКИСТОН. АЗ COVID – 19 БОЗ 56 КАС ШИФО ЁФТ

41 000 СОМОНӢ БАРОИ МУБОРИЗА БО COVID – 19

ҚОҲИР РАСУЛЗОДА АЗ ШАҲРИ НОРАК ВА НОҲИЯИ ЁВОН ДИДАН НАМУД

ХОРУҒ. РӮ БА РУШД

ҶОМИ КФО – 2020. БОЗИҲОИ МАРҲИЛАИ ГУРӮҲӢ ДАР ТОҶИКИСТОН ДОИР МЕШАВАД?

09.07.2020


ТОҶИКИСТОН. ШУМОРАИ ШИФОЁФТАГОН АЗ COVID – 19 АЗ 5000 ГУЗАШТ

«ОИЛА, КӮЧА, МАҲАЛЛА, ДЕҲА, ДЕҲОТ ВА ШАҲРАКИ БЕҲТАРИН». ОЗМУНЕ, КИ СОКИНОНИ СУҒДРО БА ОБОДОНӢ ТАЛҚИН МЕКУНАД

ДУШАНБЕ. ТАҲТИ РАЁСАТИ АЗИМ ИБРОҲИМ ҶАЛАСАИ КОРӢ БАРГУЗОР ШУД

ШАҲРИ ТУРСУНЗОДА. КОРҲОИ ФАҲМОНДАДИҲӢ САМАР ДОРАНД

«ОВОЗИ САМАРҚАНД» КИТОБҲОИ ХУДРО РӮНАМОӢ КАРД

ВАНҶ. ОБ АСТ, КИ ОБОДИСТ

ТАБИБОНИ ЛАХШ: «ҒАМХОРИҲОИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ БА МО НЕРУ МЕБАХШАД»

ФУТЗАЛ. БОЗИИ СУПЕРҶОМИ ТОҶИКИСТОН – 2020 КАЙ БАРГУЗОР МЕГАРДАД?

ТАЪКИДИ СИ ҶИНПИН АЗ ЗАРУРАТИ ҲАМКОРИИ ГУСТУРДАИ ЧИНУ РОССИЯ

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

08.07.2020


ИСФАРА. КОРХОНАИ ПОЙАФЗОЛДӮЗИИ «САМАНД» БА ФАЪОЛИЯТ ШУРӮЪ НАМУД

ДАР ТОҶИКИСТОН АЗ КОРОНАВИРУС 4965 БЕМОР ШИФО ЁФТ

Сафари гурӯҳи ҳукуматӣ ба ВМКБ

«МАЪРИФАТ. ВАҚТЕ КИ КИТОБХОНА ҲОЛИ ТАБОҲ ДОРАД»

ВМКБ. ВАЗИР АЗ ҶАРАЁНИ СОХТМОНҲО ДИДАН КАРД

“СОМОН ЭЙР” БА ДУБАЙ ВА МИНСК ПАРВОЗҲОИ МАХСУС АНҶОМ МЕДИҲАД

САДОҚАТИ «САДОҚАТ»

ЛИГАИ ОЛӢ. КОРШИНОСИ ВАРЗИДА САРМУРАББИИ ДАСТАИ "КӮКТОШ" ТАЪЙИН ГАРДИД

ДАР ОЛМОН БА ТАҲКИМИ МУНОСИБАТ БО РОССИЯ АВЛАВИЯТ МЕДИҲАНД

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

07.07.2020


ТОҶИКИСТОН. 4914 ГИРИФТОРИ БЕМОРИИ COVID – 19 ШИФО ЁФТ

БОЗГАШТИ ШАҲРВАНДОНИ ТОҶИКИСТОН АЗ ҚАЗОҚИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН

FINA МЕХОҲАД МАВҚЕАШРО ДАР БО МУСТАҲКАМ НАМОЯД

СУТ БА ВАКСИНАИ РОССИЯ АЛАЙҲИ COVID - 19 ЭЪТИМОД ДОРАД ВА ДАР ИН САМТ ХОСТОРИ ҲАМКОРИСТ

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

06.07.2020


ТОҶИКИСТОН. ШУМОРАИ СИҲАТШУДАГОН АЗ КОРОНАВИРУС БА 4858 НАФАР РАСИД

НОҲИЯИ ДАРВОЗ. СОҲАИ ФАРҲАНГ БА ДАСТГИРӢ НИЁЗ ДОРАД

РАШТ. КИШТИ КАРТОШКА ДАР 3047 ГЕКТАР

КӮЛОБ. БА МАҲАЛЛАИ ЛОҲУТӢ ОБИ ТОЗА ОМАД

ЧЕМПИОНАТИ ТОҶИКИСТОН – 2020. ҒАЛАБАИ НАВБАТИИ "ИСТИҚЛОЛ"


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед