logo

фарҳанг

Дастхатҳое, ки дар олами ислом беназиранд

Бозёфти нодир аз Санҷаршоҳи Панҷакент

Нимаи аввали солҳои сиюми асри гузашта, вақте дар қалъаи Муғи ноҳияи Айнӣ нахустин маротиба дар Осиёи Миёна аз ҷониби шарқшиноси маъруф, устоди Донишгоҳи Санкт –Петербург А. Фрейман дар байни ҳуҷҷатҳои бойгонии суғдии Деваштич дастхати арабии асрҳои VIII-IX дарёфт шуд, онро чун бозёфти хеле нодир ва арзишманд арзёбӣ намуда буданд. То кунун он ягона дастхат ба забони арабӣ дар аввали футӯҳоти ислом маҳсуб меёфт.
Инак, соли гузашта дар шаҳраки қадимаи Санҷаршоҳи шаҳри Панҷакент бостоншиносон боз якчанд порчаи дастхати арабии он асрҳоро пайдо намуданд.
Ин бозёфти нодирро сарвари ҳафриёт, олими бостоншинос, корманди Пажӯҳишгоҳи таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониши Академияи илмҳои ҷумҳурӣ Шарофиддин Қурбонов чунин шарҳ дод:
-Шаҳраки (теппаи) Санҷаршоҳ дар дувоздаҳкилометрии қисмати шарқии шаҳри Панҷакент, дар   самти ҷанубии деҳаи Сӯҷина, дар соҳили рости  Моғиёндарё  ҷойгир буда, бори нахуст соли 1947 аз ҷониби шарқшиноси номии шӯравӣ О. Смирнова таҳқиқ шудааст. То кунун дар шаҳрак ҷустуҷӯҳои доимии бостоншиносӣ сурат нагирифта буд. Таҳқиқи ёдгорӣ соли 2008 бо дастгирии ҷамъияти Швейтсария оид ба таҳқиқи Аврупою Осиё ва Донишкадаи омӯзгории Тоҷикистон дар шаҳри Панҷакент оғоз ёфта буд.
Сокинони маҳаллӣ ин шаҳракро Санҷаршоҳ ном мебаранд. Вале он ба Султон Санҷар –Муизиддин Абӯҳорис Аҳмад ибни Маликшоҳи Салчуқӣ, ки солҳои 1118-1157 ҳукмронӣ кардааст, робитае надорад. Ёдгории мазкур шаҳраки асримиёнагии барвақтии суғдӣ буда, ба асрҳои V-VII мелодӣ тааллуқ дорад ва дорои 5 гектар масоҳат мебошад. Он аз қалъаи (дизи) шоҳнишин, шаҳристон, работ ва некропол иборат аст. Таҳқиқоти бостоншиносӣ ин ҷо акнун шурӯъ гардидаанд. Мутаассифона, солҳои панҷоҳум ва ҳафтодуми асри гузашта як қисмати ёдгориро ҳамвор намуда, дар болои он боғ бунёд кардаанд.
Нахустин пажӯҳиш дар қисмати шимолу ғарбии ёдгорӣ шурӯъ гардид. Ҳангоми ковишҳо аз зери теппа боқимондаи қалъаи мудофиавӣ ёфт шуд, ки бинои он аз хишти хом аст. Баландии то имрӯз боқимондаи бурҷи қалъа 6,6 метрро ташкил медиҳад.
Сафолпораҳое, ки аз ҳуҷраҳои бурҷ ёфт шудаанд, гувоҳӣ медиҳанд, ки онҳо ба асрҳои V мелодӣ ва баъд аз он тааллуқ доранд. Дар қабати аввали бурҷ давродаври он тиркашҳои зиёде сохтаанд. Ҳангоми ҳафриёт ёздаҳ тиркаш аз зери хок тоза гардид.
Ҳамчунин дар ҳуҷраҳои ёфтшудаи бурҷ хумбҳои ғалла, сӯфаҳо, равоқҳо барои пилтачароғҳо ва оташдонҳо ёфт гардиданд, ки бо гаҷу коҳгил андова шудаанд. Ҳамаи деворҳо ва фарш аз хишти хоманд.
Аз ҳафриёт боқимондаҳои зарфҳои сафолию шишагӣ, тангаҳои мухталиф –амогянӣ (нимаи дуюми асри VII), бидянӣ (асрҳои VII-VIII), тургар (асри VIII), ороишоти занона, мӯҳраҳои нард, ки аз устухони фил сохта шудаанд, ёфт гардиданд. Ҳамчунин аз фарши яке аз ҳуҷраҳои бурҷ курта ва порчаҳои гилеми нақшин ёфт шуданд, ки пахтагинанд. Онҳо нахустин либоси дастрасшудаи асрҳои V-VIII дар водии Зарафшон мебошанд.
Сохти бурҷи куҳандиз аз он шаҳодат медиҳад, ки қалъаи мазкур ҳамчун истеҳкоми мудофиавӣ истифода мешудааст.
Муҳимтарин бозёфти мо аз ёдгории мазкур се порча дастхати арабии мутааллиқ ба асрҳои VIII-IX, давраи аввали паҳншавии дини ислом мебошад, ки арзиши зиёди илмиро соҳиб аст. Тавре ёдовар шудем, то ҳол дар ҳудуди Осиёи Миёна чунин дастхат ба ҷуз дастхати арабии Кӯҳи Муғи ноҳияи Айнӣ, дигар дарёфт нашуда буд. Зимнан, дастхатҳои ёфтшуда, ба замони зиндагии Имоми Аъзам (рҳ) муталлиқ ҳастанд ва рамзист, ки онҳо маҳз дар соли бузургдошти ин фақеҳи бузург дастрас гардиданд.
Доктори илми таърих, мудири шӯъбаи сиккашиносии Пажӯҳишгоҳи таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии Академияи улум Давлатхӯҷаи Довуд ва директори Осорхонаи ҷумҳуриявии ба номи Камолиддини Беҳзод Абдувалӣ Шариф баъзе ибораҳои дастхатро хонда, муайян карданд, ки он чун аксари ҳуҷҷатҳои исломӣ бо ибораи «Бисмиллоҳир –раҳмонир – раҳим» оғоз гардида, аз 13 сатри бо хати кӯфӣ дар пӯсти ҳайвонот навишташуда иборат аст. Дар дастхати аввал калимаҳои «Тавҳид», «Аллоҳу халид», «Ал-ҳақ», «Ал-азим» хонда мешаванд. Дар дастхати дуюм номи «Масъуд» дучор меояд ва он шояд мактубе бошад. Ҳуҷҷатҳо ба забони  арабӣ иншо шудаанд. Усули навишт ва хати дастхатҳо ба хати мактубҳои Деваштич, ки аз Кӯҳи Муғ ёфт гардиданд, монанд буда, далели ба як давра тааллуқ доштани онҳо мебошад.
Дастхатҳо аз ҷониби олимони Швейтсария ва Украина барқарор карда мешаванд. Баъди тармим онҳо мавриди таҳқиқи бостоншиносон ва ховаршиносон қарор мегиранд.
Ин дастхатҳо на танҳо барои Осиёи Миёна, балки тамоми олами ислом аз қадимтарин ҳуҷҷатҳо маҳсуб меёбанд. Боиси ифтихор аст, ки чунин ҳуҷҷатҳои нодир маҳз дар кишвари бостонии мо ёфт шуданд. Онҳо барои омӯзиши таърихи миллат дар давраҳои аввали пазириши ислом, умуман таърихи дини мубини ислом, равобити фарҳангию сиёсии мардуми бумӣ бо дигар мамолики мусулмонии асрҳои VII-VIII аҳамияти хоса доранд.

Т. СОЛЕҲЗОДА,
«Ҷумҳурият»


Баёни ақида (0)    Санаи нашр:    №:    Мутолиа карданд: 1223

21.01.2019


Фестивали байналмилалии «Наврӯз – мероси фарҳангии сайёҳӣ» баргузор хоҳад шуд

"Парасту - 2019" – ҷашнвораи ҷумҳуриявии театрҳои касбӣ

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Баргузории ҷашнвораи байналмилалии «Рӯзи барф» дар Калуга

Дар Арабистони Саудӣ ҷалби бонувон ба корҳои ҷамъиятӣ меафзояд

Соли 2018 прокуратураи Қазоқистон ба буҷети кишвар $90 миллион талофӣ кард

Дар Тошканд хазинаи қадима ёфт шуд

Дороии 26 шахси сарватмандтарини дунё ба даромади 3,8 миллиард ниёзманд баробар аст

18.01.2019


Таҳдидҳои асосӣ ба иқтисоди ҷаҳонӣ номбар шуданд

Гумонбари омодасозии ҳамла ба Қасри сафед ба даст афтод

Дар Чин қаллобонро барои фиреб ҳабси абад карданд

29 миллион сом зарари собиқадорони сохта

Ҷаҳон дар як сатр

17.01.2019


Тамдиди шартномаи ФФТ бо "Сомон Эйр"

60 ДАРАҶА ХУНУКӢ ВА ДАВИ 50 - КИЛОМЕТРАИ ЭКСТРЕМАЛИ МОЛДАВӢ

16.01.2019


Пирӯзии мунтахаби Тоҷикистон бар Эрон

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Роҳандозии моратории дусола дар Тоҷикистон

Нақшаи Brexit дар парламенти Британия рад карда шуд

Кремл роҳи ҳалли буҳрони Украинаро пешниҳод намуд

Ифтитоҳи онлайн-донишгоҳ барои гурезаҳо дар Италия

15.01.2019


Ҷаласаи ҷамъбастӣ таҳти раёсати муовини Сарвазири мамлакат

Вохӯрии Сироҷиддин Муҳриддин бо Абдулазиз Комилов

Ёдгор Файзов: «Соли 2018 соли таҳкими волоияти қонун дар Бадахшон буд»

ХУҶАНД. 1548 медали варзишгарон дар як сол

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Созишномаи сулҳ – мавзӯи асосии мулоқоти Путин ва Абэ хоҳад шуд

Савдои хориҷии Чин соли 2018 натиҷаи рекордӣ нишон дод

Дар Алмаато гурӯҳи хориҷиёни террорист боздошт шуд

То соли 2024 аҳолии Қирғизистон бо оби ошомиданӣ пурра таъмин мешавад

10.01.2019


Дар Саразм осорхона ва меҳмонхонаи замонавӣ бунёд мешаванд

Вохӯрии Парвиз Давлатзода бо Владимир Норов

Ҷаласаи Шӯрои кор бо ҷавонон

“ГАНҶИ СУХАН” – маҳфили адибпарвар


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед