logo

фарҳанг

Дастхатҳое, ки дар олами ислом беназиранд

Бозёфти нодир аз Санҷаршоҳи Панҷакент

Нимаи аввали солҳои сиюми асри гузашта, вақте дар қалъаи Муғи ноҳияи Айнӣ нахустин маротиба дар Осиёи Миёна аз ҷониби шарқшиноси маъруф, устоди Донишгоҳи Санкт –Петербург А. Фрейман дар байни ҳуҷҷатҳои бойгонии суғдии Деваштич дастхати арабии асрҳои VIII-IX дарёфт шуд, онро чун бозёфти хеле нодир ва арзишманд арзёбӣ намуда буданд. То кунун он ягона дастхат ба забони арабӣ дар аввали футӯҳоти ислом маҳсуб меёфт.
Инак, соли гузашта дар шаҳраки қадимаи Санҷаршоҳи шаҳри Панҷакент бостоншиносон боз якчанд порчаи дастхати арабии он асрҳоро пайдо намуданд.
Ин бозёфти нодирро сарвари ҳафриёт, олими бостоншинос, корманди Пажӯҳишгоҳи таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониши Академияи илмҳои ҷумҳурӣ Шарофиддин Қурбонов чунин шарҳ дод:
-Шаҳраки (теппаи) Санҷаршоҳ дар дувоздаҳкилометрии қисмати шарқии шаҳри Панҷакент, дар   самти ҷанубии деҳаи Сӯҷина, дар соҳили рости  Моғиёндарё  ҷойгир буда, бори нахуст соли 1947 аз ҷониби шарқшиноси номии шӯравӣ О. Смирнова таҳқиқ шудааст. То кунун дар шаҳрак ҷустуҷӯҳои доимии бостоншиносӣ сурат нагирифта буд. Таҳқиқи ёдгорӣ соли 2008 бо дастгирии ҷамъияти Швейтсария оид ба таҳқиқи Аврупою Осиё ва Донишкадаи омӯзгории Тоҷикистон дар шаҳри Панҷакент оғоз ёфта буд.
Сокинони маҳаллӣ ин шаҳракро Санҷаршоҳ ном мебаранд. Вале он ба Султон Санҷар –Муизиддин Абӯҳорис Аҳмад ибни Маликшоҳи Салчуқӣ, ки солҳои 1118-1157 ҳукмронӣ кардааст, робитае надорад. Ёдгории мазкур шаҳраки асримиёнагии барвақтии суғдӣ буда, ба асрҳои V-VII мелодӣ тааллуқ дорад ва дорои 5 гектар масоҳат мебошад. Он аз қалъаи (дизи) шоҳнишин, шаҳристон, работ ва некропол иборат аст. Таҳқиқоти бостоншиносӣ ин ҷо акнун шурӯъ гардидаанд. Мутаассифона, солҳои панҷоҳум ва ҳафтодуми асри гузашта як қисмати ёдгориро ҳамвор намуда, дар болои он боғ бунёд кардаанд.
Нахустин пажӯҳиш дар қисмати шимолу ғарбии ёдгорӣ шурӯъ гардид. Ҳангоми ковишҳо аз зери теппа боқимондаи қалъаи мудофиавӣ ёфт шуд, ки бинои он аз хишти хом аст. Баландии то имрӯз боқимондаи бурҷи қалъа 6,6 метрро ташкил медиҳад.
Сафолпораҳое, ки аз ҳуҷраҳои бурҷ ёфт шудаанд, гувоҳӣ медиҳанд, ки онҳо ба асрҳои V мелодӣ ва баъд аз он тааллуқ доранд. Дар қабати аввали бурҷ давродаври он тиркашҳои зиёде сохтаанд. Ҳангоми ҳафриёт ёздаҳ тиркаш аз зери хок тоза гардид.
Ҳамчунин дар ҳуҷраҳои ёфтшудаи бурҷ хумбҳои ғалла, сӯфаҳо, равоқҳо барои пилтачароғҳо ва оташдонҳо ёфт гардиданд, ки бо гаҷу коҳгил андова шудаанд. Ҳамаи деворҳо ва фарш аз хишти хоманд.
Аз ҳафриёт боқимондаҳои зарфҳои сафолию шишагӣ, тангаҳои мухталиф –амогянӣ (нимаи дуюми асри VII), бидянӣ (асрҳои VII-VIII), тургар (асри VIII), ороишоти занона, мӯҳраҳои нард, ки аз устухони фил сохта шудаанд, ёфт гардиданд. Ҳамчунин аз фарши яке аз ҳуҷраҳои бурҷ курта ва порчаҳои гилеми нақшин ёфт шуданд, ки пахтагинанд. Онҳо нахустин либоси дастрасшудаи асрҳои V-VIII дар водии Зарафшон мебошанд.
Сохти бурҷи куҳандиз аз он шаҳодат медиҳад, ки қалъаи мазкур ҳамчун истеҳкоми мудофиавӣ истифода мешудааст.
Муҳимтарин бозёфти мо аз ёдгории мазкур се порча дастхати арабии мутааллиқ ба асрҳои VIII-IX, давраи аввали паҳншавии дини ислом мебошад, ки арзиши зиёди илмиро соҳиб аст. Тавре ёдовар шудем, то ҳол дар ҳудуди Осиёи Миёна чунин дастхат ба ҷуз дастхати арабии Кӯҳи Муғи ноҳияи Айнӣ, дигар дарёфт нашуда буд. Зимнан, дастхатҳои ёфтшуда, ба замони зиндагии Имоми Аъзам (рҳ) муталлиқ ҳастанд ва рамзист, ки онҳо маҳз дар соли бузургдошти ин фақеҳи бузург дастрас гардиданд.
Доктори илми таърих, мудири шӯъбаи сиккашиносии Пажӯҳишгоҳи таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии Академияи улум Давлатхӯҷаи Довуд ва директори Осорхонаи ҷумҳуриявии ба номи Камолиддини Беҳзод Абдувалӣ Шариф баъзе ибораҳои дастхатро хонда, муайян карданд, ки он чун аксари ҳуҷҷатҳои исломӣ бо ибораи «Бисмиллоҳир –раҳмонир – раҳим» оғоз гардида, аз 13 сатри бо хати кӯфӣ дар пӯсти ҳайвонот навишташуда иборат аст. Дар дастхати аввал калимаҳои «Тавҳид», «Аллоҳу халид», «Ал-ҳақ», «Ал-азим» хонда мешаванд. Дар дастхати дуюм номи «Масъуд» дучор меояд ва он шояд мактубе бошад. Ҳуҷҷатҳо ба забони  арабӣ иншо шудаанд. Усули навишт ва хати дастхатҳо ба хати мактубҳои Деваштич, ки аз Кӯҳи Муғ ёфт гардиданд, монанд буда, далели ба як давра тааллуқ доштани онҳо мебошад.
Дастхатҳо аз ҷониби олимони Швейтсария ва Украина барқарор карда мешаванд. Баъди тармим онҳо мавриди таҳқиқи бостоншиносон ва ховаршиносон қарор мегиранд.
Ин дастхатҳо на танҳо барои Осиёи Миёна, балки тамоми олами ислом аз қадимтарин ҳуҷҷатҳо маҳсуб меёбанд. Боиси ифтихор аст, ки чунин ҳуҷҷатҳои нодир маҳз дар кишвари бостонии мо ёфт шуданд. Онҳо барои омӯзиши таърихи миллат дар давраҳои аввали пазириши ислом, умуман таърихи дини мубини ислом, равобити фарҳангию сиёсии мардуми бумӣ бо дигар мамолики мусулмонии асрҳои VII-VIII аҳамияти хоса доранд.

Т. СОЛЕҲЗОДА,
«Ҷумҳурият»


Баёни ақида (0)    Санаи нашр:    №:    Мутолиа карданд: 1161

15.11.2018


Ҳамоиш бахшида ба Рӯзи Президент

Нурдинҷон Исмоилов ба Тоҷикистон меояд

Мулоқоти Зубайдулло Зубайдзода бо Амал Муҷрин ал - Ҳамад

Конференсияи гиромидошти Бобоҷон Ғафуров

Путин ва Абэ дар асоси қатъномаи соли 1956 гуфтушунид хоҳанд кард

Таҳлилгарони Nomura сустшавии суръати рушди иқтисоди ҷаҳониро пешгӯӣ намуданд

Frontex: ба Аврупо омадани гурезаҳо 31 дарсад коҳиш ёфт

Назарбоев соли 2019-ро Соли ҷавонон эълом дошт

Ҷаҳон дар як сатр

14.11.2018


Вусъати корҳои ободонӣ дар ноҳияи Восеъ

Ҷамъоварии $482 миллион ба ёрии мардуми Ироқ

Назарбоев ташкили Созмони амнияти дастаҷамъии Осиёро пешниҳод дорад

Ҷонибдории Ангела Меркел аз ташкили артиши ягонаи аврупоӣ

Дар Тошканд Ҳафтаи соҳибкории глобалӣ шурӯъ шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ЧЕМПИОНАТИ ҶАҲОН – 2018. Иштироки се бонуи муштзани тоҷик

БОНКИ МИЛЛӢ. Иқдоми наҷиб

13.11.2018


Мулоқоти Сироҷиддин Муҳриддин ва Юе Бин

Баимзорасии ёддошти тафоҳум

Нақшаи чорабиниҳои амалӣ намудани корҳои ободонию бунёдкорӣ дар давраи солҳои 2019 – 2021 тасдиқ гардид

БӮСТОН. Таҷдиди шуъбаи урология

ВАҲДАТ. 5 иншооти ҷашнӣ ба истифода дода шуд

ЁВОН СИМОИ ТОЗА МЕГИРАД

НОҲИЯИ ШАМСИДДИНИ ШОҲИН. Кӯшишҳо самар медиҳанд

"Дар ин дунё Карим Девонае буд"

Ҳузури бераводиди тоҷикистониён дар Туркия 3 баробар дароз шуд

Аврупо дар бозёбии партовҳои уран дар Тоҷикистон саҳм мегирад

Москва аз ҷумлаи даҳ шаҳри беҳтарини дунёст

Гунаҳгорони ҳалокати 52 ӯзбекистонӣ зиндонӣ шуданд

Чин дар ҷаҳон калонтарин воридкунандаи газ

Ҷаҳон дар як сатр

ҚУБОДИЁН. 48 медали варзишгарон дар нуҳ моҳ

12.11.2018


Дар Париж ҳамоиши сулҳ ифтитоҳ ёфт

Бо эҳтимоми ҳукумати Ҳиндустон нархи сӯзишворӣ арзон мешавад


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед